Những đổi mới trong không gian, trưng bày sáng tạo, ứng dụng công nghệ và tổ chức hoạt động trải nghiệm đã cho thấy tiềm năng hình thành dòng sản phẩm du lịch giáo dục-sinh thái giàu bản sắc trong năm 2026.

Những không gia tri thức mở

Tại phường Nghĩa Đô (Hà Nội), Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam là một trong những địa chỉ hút khách đều đặn mỗi cuối tuần, nhất là vào dịp nghỉ lễ, nghỉ hè. Với gần 40 nghìn mẫu vật được lưu trữ và trưng bày khoa học, bảo tàng tái hiện lịch sử phát triển sự sống suốt khoảng 3,6 tỷ năm. Các hiện vật được sắp xếp theo chủ đề kết hợp ánh sáng, mô hình và bảng thông tin trực quan, giúp người xem dễ tiếp cận kiến thức.

Bên cạnh trưng bày tĩnh, bảo tàng tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm như làm tiêu bản côn trùng, đúc mô hình hóa thạch, chế tạo robot khủng long, vẽ mặt nạ động vật… Nhiều trường học trên địa bàn Hà Nội và các tỉnh lân cận thường xuyên lựa chọn đây là điểm đến ngoại khóa. Việc khởi công xây dựng cơ sở mới của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam tại xã Kiều Phú, thành phố Hà Nội ngày 25/11/2025 được xem là bước phát triển quan trọng.

Còn ở miền trung, Bảo tàng Thiên nhiên Duyên hải miền trung (phường Vỹ Dạ, thành phố Huế) mở cửa trở lại từ tháng 1/2026 sau thời gian nâng cấp. Đơn vị lưu giữ hàng nghìn mẫu vật phản ánh hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới, đầm phá Tam Giang-Cầu Hai và biển ven bờ, trong đó nhiều mẫu vật tiêu biểu như sao la, hổ Bengal, báo hoa mai, gấu chó, bộ sưu tập cá sông Hương, mẫu cổ sinh... Với phương châm "Không để mẫu vật chỉ là mẫu vật", bảo tàng thiết kế khu vực phục vụ học sinh, sinh viên nghiên cứu, học tập và tham gia hoạt động trải nghiệm thường xuyên.

Theo đề án phát triển giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, khu trung tâm rộng 16 ha sẽ xây dựng khu trưng bày trong nhà, ngoài trời, vườn bướm, khu côn trùng, khu lưu trữ nguồn gen và kết nối với các điểm di tích lân cận như Khu Chứng tích Chín Hầm, Trung tâm Văn hóa Huyền Trân, Học viện Phật giáo tại Huế…

Ở phường Nha Trang (Khánh Hòa), Bảo tàng Hải dương học thuộc Viện Hải dương học đón khoảng hơn 500 nghìn lượt khách trong nước và quốc tế mỗi năm, con số ấn tượng đối với một thiết chế đặc thù chuyên ngành. Từ năm 2023 đến nay, bảo tàng liên tục cải tiến không gian trưng bày theo chuyên đề, bổ sung mẫu vật, đồng thời đẩy mạnh quảng bá, tương tác trên các nền tảng số. Tiến sĩ Trương Sĩ Hải Trình, Phó Trưởng phòng Thông tin-Truyền thông (Viện Hải dương học) cho biết, việc đổi mới nhằm nâng cao hiệu quả truyền thông về bảo vệ sinh vật biển, đồng thời tạo trải nghiệm trực quan hơn cho khách tham quan. Nhờ đó, Bảo tàng không chỉ đón nhiều đoàn học sinh, sinh viên, mà còn là điểm đến không thể bỏ qua với du khách khi đến thành phố biển.

Việt Nam được ghi nhận nằm trong số 16 quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới (theo đánh giá của Chương trình phát triển Liên hợp quốc-UNDP).

Một cái tên mới nổi khác là Bảo tàng Địa chất Việt Nam ở phường Sài Gòn (Thành phố Hồ Chí Minh), hiện lưu giữ khoảng hơn 20.000 mẫu vật quý về khoáng sản, địa chất. Những hiện vật như khối đá kết tinh cổ 1,6 tỷ năm ở Kon Tum, hóa thạch sò tai tượng tại đảo Phan Vinh (quần đảo Trường Sa)… thu hút sự quan tâm của khách tham quan và học sinh, sinh viên đam mê khoa học, muốn tìm hiểu địa lý và lịch sử Trái đất.

Khai thác tiềm năng du lịch giáo dục

Việt Nam được ghi nhận nằm trong số 16 quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới (theo đánh giá của Chương trình phát triển Liên hợp quốc-UNDP). Hệ sinh thái rừng, cao nguyên, đầm phá, biển đảo phong phú là nền tảng quan trọng để phát triển du lịch sinh thái và giáo dục môi trường. Trong dòng chảy phục hồi mạnh mẽ của du lịch Việt Nam, các bảo tàng thiên nhiên, viện nghiên cứu sinh thái rừng hay hải dương học đang đứng trước cơ hội trở thành điểm đến trải nghiệm giáo dục hấp dẫn. Không chỉ lưu giữ tri thức khoa học, những thiết chế này còn có thể kể câu chuyện về môi trường, đa dạng sinh học, văn hóa bản địa theo cách sinh động, gần gũi với công chúng trong nước và quốc tế.

Thực tế cho thấy, khi được đầu tư nâng cấp, bổ sung hoạt động trải nghiệm, lượng khách tại nhiều bảo tàng thiên nhiên tăng lên rõ rệt trong khoảng vài năm qua. Việc kết nối với trường học, xây dựng chương trình tham quan theo chủ đề, lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học đang tạo hiệu ứng tích cực. Tuy nhiên, quá trình khảo sát cũng cho thấy một số khó khăn. Nhiều bảo tàng còn hạn chế về diện tích, công nghệ tương tác; trưng bày vẫn thiên về tĩnh; đội ngũ thuyết minh chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu khách phổ thông. Cơ chế phối hợp giữa ngành khoa học, văn hóa và du lịch ở một số nơi chưa thật chặt chẽ; nguồn kinh phí đầu tư, bảo quản mẫu vật còn hạn chế.

Đại diện một bảo tàng tại miền trung cho biết, nguồn thu từ vé tham quan chưa đủ để tái đầu tư lớn; cán bộ vừa làm nghiên cứu, vừa làm thuyết minh nên còn áp lực. Yêu cầu đặt ra là tiếp tục đào tạo nhân lực có kỹ năng truyền đạt kiến thức khoa học một cách sinh động, dễ hiểu; tăng cường ứng dụng công nghệ số; đẩy mạnh truyền thông, liên kết doanh nghiệp lữ hành. Những dự án đang triển khai như cơ sở mới của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, đề án mở rộng của Bảo tàng Thiên nhiên Duyên hải miền Trung hay việc cải tiến trưng bày tại Bảo tàng Hải dương học cho thấy quyết tâm đổi mới, sáng tạo.

Ngày nay, du lịch không chỉ là tham quan hay nghỉ dưỡng mà còn là quá trình học hỏi và trải nghiệm. Khi bảo tàng thiên nhiên mở rộng cửa với cộng đồng, mỗi chuyến đi có thể trở thành một bài học trực quan về môi trường, đa dạng sinh học và trách nhiệm bảo tồn. Đây là hướng đi có cơ sở thực tiễn, phù hợp xu thế du lịch bền vững và góp phần làm phong phú thêm sản phẩm du lịch Việt Nam trong giai đoạn mới.