Thương hiệu dần khẳng định

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với 53 dân tộc thiểu số. Mỗi dân tộc mang trong mình hệ giá trị văn hóa riêng, từ kiến trúc nhà ở, trang phục, ẩm thực, lễ hội đến tri thức bản địa gắn với tự nhiên và môi trường sống. Đây chính là vốn quý để phát triển du lịch cộng đồng, đặc biệt tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi còn lưu giữ nhiều nét sinh hoạt truyền thống.

Thực tế cho thấy, những điểm đến du lịch cộng đồng tạo được dấu ấn thường là những nơi giữ được bản sắc riêng, không bị hòa lẫn hay sao chép mô hình của địa phương khác. Tính đến nay, Việt Nam đã có 5 ngôi làng (Thái Hải ở Thái Nguyên, Tân Hóa ở Quảng Trị, làng rau Trà Quế ở Đà Nẵng, Lô Lô Chải ở Tuyên Quang và Quỳnh Sơn ở Lạng Sơn), được Tổ chức Du lịch của Liên hợp quốc công nhận. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của chính sách phát triển du lịch nông thôn bền vững gắn với cộng đồng.

Không chỉ riêng 5 ngôi làng kể trên, thời gian qua, nhiều bản làng đang tạo sức hút nhờ khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống. Từ kiến trúc nhà sàn, trang phục thổ cẩm, nhạc cụ dân gian đến điệu múa, tiếng khèn, lễ hội theo mùa… tất cả hợp thành bản sắc riêng, trở thành “điểm nhấn” hấp dẫn du khách.

Tại Sơn La, các bản Áng, Bon Phặng… cho thấy sự chuyển biến rõ nét khi người dân từ sản xuất nông nghiệp thuần túy đã chủ động làm du lịch cộng đồng, xây dựng homestay trong không gian nhà ở truyền thống, tổ chức biểu diễn văn nghệ dân tộc, từng bước cải thiện thu nhập.

Du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh Lào Cai. Trong đó, du lịch cộng đồng là giải pháp quan trọng để phát triển kinh tế bền vững gắn với bảo tồn văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số. Đến nay, Lào Cai đã công nhận và khai thác 4 điểm du lịch cộng đồng, gồm: làng nghề Cát Cát; Thung lũng Mường Hoa Tả Van; Bản Hồ; Tả Phìn. Những điểm này thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm.

TS Dương Tuấn Nghĩa - Phó Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai cho rằng, phát triển du lịch cộng đồng đã góp phần quan trọng vào quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc. Với lợi ích thu được từ văn hóa truyền thống, thông qua phát triển sản phẩm du lịch đặc thù, hoạt động truyền dạy và phát huy các di sản văn hóa phục vụ du lịch tại cộng đồng đã tạo nhiều sản phẩm du lịch đặc sắc.

Có thể thấy, ý nghĩa của phát triển du lịch cộng đồng ở vùng dân tộc thiểu số là một động lực quan trọng để xây dựng nông thôn mới, góp phần xóa đói, giảm nghèo. Bên cạnh đó còn góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc trong mỗi tộc người.

Không đánh đổi bản sắc

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, không ít nơi đã và đang đối mặt với nguy cơ “đồng phục hóa” du lịch cộng đồng. Nhà sàn được xây mới hàng loạt theo cùng một kiểu, các chương trình biểu diễn văn nghệ na ná nhau, sản phẩm lưu niệm thiếu dấu ấn riêng. Khi bản sắc bị giản lược hoặc trình diễn một cách hời hợt, du lịch cộng đồng nhanh chóng mất đi chiều sâu, còn người dân thì dần xa rời đời sống văn hóa thực của chính mình.

Ông Trịnh Ngọc Chung - Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam cho rằng, các hoạt động bảo tồn ở các địa phải đi vào thực chất và mang lại hiệu quả. Tránh tình trạng mang tính hình thức, nặng về việc phục vụ các hoạt động du lịch mà làm sai lệch đi các giá trị văn hóa truyền thống. Những giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc phải là yếu tố, phải là sản phẩm để thu hút khách du lịch chứ không trở thành sản phẩm để phục vụ du lịch. Phải rõ ở điều này. Nếu chỉ trở thành sản phẩm để phục vụ du lịch thì không được mà những giá trị văn hóa phải trở thành thu hút khách du lịch. Khi đó đảm bảo được hai yếu tố là chuẩn xác và bảo tồn được giá trị truyền thống nguyên gốc mà các chủ thể văn hóa là đối tượng giới thiệu và bảo tồn. Từ việc thu hút khách du lịch sẽ tạo sinh kế và nâng cao đời sống của đồng bào.

Đồng quan điểm, theo TS Phạm Hương Trang - giảng viên Trường Đại học RMIT Việt Nam, cần đầu tư nghiêm túc cho thiết kế trải nghiệm và kể câu chuyện điểm đến. Các sản phẩm du lịch cần giúp du khách tham gia vào đời sống địa phương từ làng nghề, ẩm thực, lễ hội đến sinh hoạt thường ngày, thay vì chỉ tham quan bề mặt. Về mặt chính sách, cần bảo vệ tính bản địa. Nên hướng tới những sản phẩm đặc trưng đến mức không thể sao chép, gắn với lối sống, tín ngưỡng, ẩm thực và cảnh quan bản địa. Trong bối cảnh du khách ngày càng tinh tế, sự chân thực đã trở thành lợi thế cạnh tranh chiến lược. Một trụ cột không thể thiếu là đặt cộng đồng địa phương vào trung tâm của chuỗi giá trị. Cần có cơ chế để cộng đồng tham gia sâu hơn vào thiết kế sản phẩm, vận hành dịch vụ và chia sẻ lợi ích, từ đó chủ động gìn giữ bản sắc và tài nguyên.

Bên cạnh giữ gìn và phát huy bản sắc thì vấn đề đào tạo nguồn nhân lực cũng là yếu tố tạo sự thành công cho du lịch cộng đồng. Bà Nguyễn Thị Minh Hảo - Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội cho rằng, đào tạo nguồn nhân lực du lịch cộng đồng là một trong những yếu tố then chốt quyết định sự thành công của du lịch cộng đồng. Nâng cao năng lực số cho cộng đồng địa phương đang trở thành yếu tố cốt lõi trong việc nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của du lịch cộng đồng Việt Nam. Người dân địa phương, dù không trở thành chuyên gia công nghệ, nhưng phải biết cách sử dụng công cụ số để kể câu chuyện của mình, giới thiệu bản làng, và kết nối với du khách toàn cầu. Đào tạo năng lực số không chỉ là trang bị kỹ năng, mà còn là trao quyền, trao cơ hội và mở rộng tri thức số cho cộng đồng. Khi người dân nắm được công nghệ, họ sẽ làm chủ không gian du lịch, làm chủ thị trường, làm chủ di sản và góp phần xây dựng du lịch bền vững, hiện đại, đậm bản sắc của mỗi cộng đồng.