Nếu ở hai kỳ trước "Cổ vật Champa Đào Gia: Những đam mê với di sản (kỳ 1)" và "Cổ vật Champa Đào Gia: Những lựa chọn không hối tiếc (kỳ 2)", nhà sưu tập Đào Danh Đức chia sẻ về cơ duyên và tâm huyết với di sản, thì trong bài viết này, anh chỉ nói một điều: với Đào Gia, giữ lại một hiện vật Champa không chỉ là sở hữu món đồ quý mà là gánh trên vai một phần ký ức dân tộc.

Anh Đức cho biết, Đào Gia được giới nghiên cứu và công chúng biết đến rộng rãi qua triển lãm “Báu vật Champa - Dấu ấn thời gian” tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia năm 2024. Song phía sau bộ sưu tập ấy là những câu chuyện mà sách vở khó ghi hết, là những chuyến đi dài, những đêm thức trắng và không ít cuộc trở về tay không.

Với anh Đức, sưu tầm cổ vật không phải chuyện sở hữu, mà là đi tìm những mảnh ghép của lịch sử - nơi mỗi hiện vật ẩn sau vô số công sức, thời gian và đánh đổi mà người xem khó hình dung hết.

Khi được hỏi làm thế nào để biết một hiện vật quý đang ở đâu, anh chỉ cười nhẹ rồi nói không có công thức nào cả. Một phần là kiến thức, một phần là các mối quan hệ tích lũy qua nhiều năm, nhưng đôi khi cũng là cái duyên, cái nợ.

Câu hỏi đặt ra với bất kỳ nhà sưu tầm nào: “Chúng tôi đi nhiều, gặp nhiều - từ di tích, bảo tàng, sự kiện văn hoá đến các nhà sưu tập, hội di sản, cổ vật, UNESCO… Duy trì quan hệ, chia sẻ về những bộ sưu tập đang có, mong muốn có. Qua đó, chúng tôi có được bộ sưu tập như mong muốn…”, anh Đức kể.

Anh Đức còn nói thêm, ngoài nhãn quan người trong nghề, trước khi quyết định chọn sở hữu một hiện vật có giá trị nào, gia đình thường tham khảo ý kiến của các chuyên gia và cơ quan chuyên môn để xác định niên đại, chất liệu, hoa văn trang trí cũng như giá trị khoa học của hiện vật.

Ngày nay, việc tiếp cận cổ vật không còn khó khăn như vài thập niên trước. Sự phát triển của internet, các diễn đàn sưu tầm, nhà đấu giá và các nền tảng giao dịch trực tuyến hay chỉ từ những dòng tin giản dị trên mạng: “Nhà còn lưu giữ nhiều đồ xưa muốn nhượng lại, ai quan tâm xin liên hệ…” cho đến các phiên đấu giá với giá trị cao đã tạo ra một thị trường trao đổi cổ vật rộng lớn trên phạm vi toàn cầu.

Tôi được biết cùng với sự phát triển đó, một xu hướng đáng chú ý đang diễn ra trên thế giới là nỗ lực hồi hương các di sản văn hóa đã lưu lạc ra nước ngoài. Nhiều quốc gia đã kiên trì theo đuổi các giải pháp ngoại giao, pháp lý và học thuật để đưa những hiện vật quan trọng trở về quê hương. Không ít nhà sưu tập tư nhân cũng tham gia vào quá trình này bằng nguồn lực và trách nhiệm xã hội của mình đã được truyền thông nhắc đến.

Từ góc nhìn đó, người ta có thể liên tưởng đến hành trình của Đào Gia không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm cổ vật. Từ nền tảng của một gia đình nhiều thế hệ gắn bó với cổ vật, họ từng bước hình thành một không gian lưu giữ và trưng bày cổ vật có giá trị, đồng thời tham gia hỗ trợ các hoạt động đưa di sản trở về Việt Nam, mong muốn những giá trị lịch sử - văn hoá ấy của hiện vật được lan toả tới cộng đồng.

Có lẽ cũng vì suy nghĩ ấy mà Đào Gia không lựa chọn con đường cất giữ bộ sưu tập trong những không gian khép kín. Thay vào đó, gia đình từng bước xây dựng không gian trưng bày mở, sẵn sàng đón tiếp các nhà nghiên cứu, sinh viên, học sinh và những người yêu di sản đến tìm hiểu, học tập. Nhiều hiện vật trong bộ sưu tập cũng được giới thiệu thông qua các hoạt động trưng bày, xuất bản và nghiên cứu khoa học.

Điều đáng trân trọng là hành trình ấy không được xây dựng bằng những hoạt động phô trương, mà bằng sự bền bỉ và niềm tin rằng mỗi hiện vật đều mang trong mình một phần ký ức của dân tộc.

Giờ đây, khi những hiện vật đầu tiên trong bộ sưu tập được Nhà nước công nhận là Bảo vật Quốc gia, Đào Gia cũng đang chuẩn bị cho một giai đoạn mới: mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng đối với bộ sưu tập, trong khuôn khổ các quy định và tiêu chuẩn về quản lý di sản văn hoá của dân tộc.

…Còn tiếp