Câu trả lời họ từng chia sẻ với Đài Truyền hình TP.HCM (HTV) là mong muốn “có cơ hội tiếp cận rộng rãi hơn dưới góc nhìn khoa học”, để “công chúng có thể cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp tinh tế của nghệ thuật Champa và trân trọng giá trị di sản văn hóa dân tộc được bồi đắp qua nhiều thế kỷ”. Song với tôi - một nhà báo, không phải nhà nghiên cứu chuyên môn - còn nhiều điều muốn hỏi hơn thế.

Tôi không giấu được sự bất ngờ khi bước vào không gian trưng bày của Đào Gia trên đường Nguyễn Văn Thủ ở trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, một con phố nhỏ tôi vẫn đi qua như bao ngày lại cất giữ bên trong những hiện vật vô giá. Phòng trưng bày không gian nghệ thuật Đào Gia được bố trí kỹ lưỡng, khoa học và trang nhã, đạt chuẩn của một bảo tàng chuyên nghiệp dù đây là không gian tư nhân hoàn toàn tự lực.

Khác với cảm giác xem qua màn hình hay sách báo, được đứng trực tiếp trước những hiện vật cổ, được “tắm mình” trong ánh vàng bạc của các cổ vật ngàn năm là một trải nghiệm không thể diễn đạt bằng ngôn ngữ thông thường.

Sau những ấn tượng ban đầu về không gian trưng bày, tôi có dịp trò chuyện cùng anh Đào Danh Đức, một nhà sưu tập - người đã dành phần lớn cuộc đời mình cho việc sưu tầm, nghiên cứu và bảo tồn cổ vật để gìn giữ kho tàng quý báu này.

Đào Gia hiện là phòng trưng bày tư nhân với thế mạnh nổi bật là di sản Champa và văn hoá Đông Nam Á cùng rất nhiều hiện vật khác đang sở hữu, vẫn đang làm việc với các nhà khoa học trong và ngoài nước để tiếp tục nghiên cứu và làm rõ hơn các giá trị hiện vật cổ. Tuy nhiên, theo anh Đức, việc sưu tầm chưa bao giờ là đích đến cuối cùng.

Niềm đam mê của anh Đức không hình thành ngẫu nhiên. Anh lớn lên trong một gia đình gốc Hà Nội có truyền thống sưu tầm cổ vật truyền nối qua nhiều thế hệ. “Gia đình có 12 người con thì 11 người có chung niềm đam mê với cổ vật.”, anh Đức kể.

Nhãn quan thẩm định cổ vật của gia đình được xây dựng, kết hợp với thực hành từ thuở thiếu niên là “xưa được ông bà cha mẹ chỉ dạy, truyền kinh nghiệm từ khi còn nhỏ.”. Ngày nay, quy trình và truyền thống đó được bổ sung bằng công nghệ phân tích quang phổ và trao đổi trực tuyến với các chuyên gia trước khi tiến hành thẩm định trực tiếp.

Không phải là người làm chuyên môn khảo cổ, chỉ là một nhà báo từng có dịp tham quan khá nhiều bảo tàng, tôi vẫn luôn băn khoăn về câu chuyện của Đào Gia. Trên con đường sưu tầm, gìn giữ và trưng bày cổ vật, họ đã tiếp cận các tiêu chuẩn đánh giá khoa học như thế nào?

Bởi tôi từng đọc nhiều ý kiến của các nhà khảo cổ chuyên nghiệp cho rằng khảo cổ học luôn tồn tại những cách nhìn nhận khác nhau. Việc khai quật, phục dựng hay bảo quản hiện vật dù quan trọng vẫn chỉ là những giải pháp kỹ thuật. Chúng chưa đủ để giải quyết toàn bộ bài toán bảo tồn di sản nếu thiếu các đánh giá đa chiều về lịch sử, văn hóa và các thảo luận học thuật.

Nhiều nhà nghiên cứu cũng từng nhấn mạnh rằng các kỹ thuật đơn thuần không đủ để giải quyết bài toán bảo tồn. Vậy với một gia đình tư nhân như Đào Gia, họ suy nghĩ như thế nào về vấn đề này?

Tôi chợt nhớ đến một cuộc phỏng vấn gần đây của Đào Gia với truyền thông. Khi được hỏi: “Khi đưa cổ vật cho các nhà khoa học và chuyên gia thẩm định, anh kỳ vọng điều gì nhất?”, anh Đức đã trả lời rằng điều anh mong mỏi nhất là các hiện vật được đánh giá một cách khoa học, có giá trị lịch sử. Nếu việc thẩm định giúp xác định rõ hơn niên đại, kỹ thuật chế tác hay chức năng nghi lễ của hiện vật thì đó không chỉ là niềm vui của người sưu tầm mà còn góp thêm những tư liệu có giá trị cho giới nghiên cứu.

Có lẽ chính từ câu trả lời ấy, điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở việc một bộ sưu tập tư nhân đang lưu giữ được bao nhiêu hiện vật, mà còn ở cách những hiện vật ấy được đặt vào các quy trình nghiên cứu khoa học, đối thoại học thuật và hệ thống tri thức chung về di sản văn hóa dân tộc đang có./.

…Còn tiếp