Nhân rộng mô hình từ nhu cầu thực tiễn

Trong quá trình phát triển văn hóa đọc, các mô hình thư viện cơ sở có vai trò quan trọng bởi đây là nơi người dân trực tiếp tiếp cận sách, tài liệu và các hoạt động học tập tại cộng đồng. Tùy điều kiện từng địa bàn, thư viện có thể được tổ chức tại thiết chế văn hóa, trung tâm sinh hoạt cộng đồng, trường học hoặc các không gian phù hợp khác. Điểm chung cần hướng tới là tạo điều kiện để người dân tiếp cận tri thức thuận lợi, thường xuyên và bình đẳng.

Tuy nhiên, không có một mô hình duy nhất phù hợp với tất cả địa phương. Ở khu vực đô thị, thư viện có thể phát triển không gian đọc kết hợp hoạt động trải nghiệm, khai thác tài nguyên số. Tại vùng nông thôn, việc tận dụng nhà văn hóa, trung tâm học tập cộng đồng và các điểm sinh hoạt chung có thể giúp tiết kiệm nguồn lực. Trong khi đó, ở vùng sâu, vùng xa, địa bàn biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thư viện lưu động, luân chuyển sách và các điểm đọc quy mô phù hợp tiếp tục là giải pháp cần thiết.

Vì vậy, việc nhân rộng mô hình cần bắt đầu từ đánh giá nhu cầu và điều kiện thực tế. Một mô hình được xem là hiệu quả không chỉ bởi cơ sở vật chất được đầu tư hay số lượng sách được tập hợp, mà còn bởi khả năng duy trì hoạt động, thu hút bạn đọc, tổ chức các dịch vụ thiết thực và huy động được sự tham gia của cộng đồng.

Những cách làm tốt cần được tổng kết trên cơ sở kết quả cụ thể, xác định rõ yếu tố có thể áp dụng rộng rãi và những nội dung phải điều chỉnh khi triển khai ở địa bàn khác. Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng nhân rộng hình thức, chạy theo số lượng điểm đọc nhưng thiếu điều kiện vận hành lâu dài.

Một trong những yêu cầu quan trọng đối với thư viện cơ sở là không hoạt động đơn lẻ mà cần được đặt trong mạng lưới thư viện có sự hỗ trợ về chuyên môn, tài nguyên và dịch vụ. Thư viện cấp tỉnh có thể giữ vai trò đầu mối hướng dẫn nghiệp vụ, hỗ trợ xây dựng nguồn tài liệu, tổ chức luân chuyển sách, kết nối các điểm đọc và hướng dẫn khai thác tài nguyên thông tin. Chính quyền cấp xã cùng các đơn vị liên quan tổ chức vận hành, nắm bắt nhu cầu và bảo đảm hoạt động phù hợp với đặc điểm cộng đồng.

Văn bản hợp nhất số 39/VBHN-VPQH ngày 16/3/2026 về Luật Thư viện xác định liên thông thư viện là hoạt động liên kết, hợp tác nhằm sử dụng hợp lý, hiệu quả tài nguyên thông tin, tiện ích, sản phẩm và dịch vụ thư viện. Nội dung liên thông bao gồm hợp tác bổ sung tài nguyên dùng chung, chia sẻ tài liệu, kết quả xử lý thông tin và phối hợp tổ chức dịch vụ phục vụ người sử dụng. Luật cũng quy định vai trò của thư viện cấp tỉnh trong việc hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ và tổ chức luân chuyển tài nguyên thông tin đến các điểm phục vụ trên địa bàn.

Đây là cơ sở để các địa phương từng bước xây dựng mạng lưới thư viện có tính kết nối, trong đó mỗi điểm đọc vừa phục vụ nhu cầu tại chỗ, vừa có thể tiếp cận nguồn lực từ hệ thống chung. Thay vì mỗi thư viện tự xây dựng toàn bộ nguồn tài liệu, việc chia sẻ và luân chuyển giúp mở rộng khả năng tiếp cận sách, đồng thời hạn chế đầu tư trùng lặp.

Thực tiễn hoạt động của Liên hiệp Thư viện khu vực Trung Bộ - Tây Nguyên năm 2026 cũng cho thấy ý nghĩa của việc tăng cường kết nối. Các đơn vị trong khu vực đã đặt ra nhiệm vụ đẩy mạnh số hóa tài liệu địa chí, chia sẻ tài nguyên số, đồng bộ tài khoản tra cứu trực tuyến và hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung. 

Những vấn đề này cho thấy xây dựng mạng lưới thư viện không đơn thuần là kết nối về mặt tổ chức. Điều cần thiết là có cơ chế phối hợp thực chất, xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, bảo đảm các điểm đọc được hỗ trợ thường xuyên và người dân có thể sử dụng tài nguyên thông tin thuận lợi.

Đánh giá bằng hiệu quả phục vụ người dân

Mạng lưới thư viện cơ sở chỉ phát huy hiệu quả khi hoạt động phục vụ xuất phát từ nhu cầu của người dân. Do đó, bên cạnh việc duy trì không gian đọc truyền thống, các thư viện cần đa dạng hóa hình thức phục vụ, kết hợp đọc tại chỗ với luân chuyển sách, thư viện lưu động và khai thác tài nguyên số.

Việc ứng dụng công nghệ cần được triển khai phù hợp với điều kiện từng địa phương. Những điểm đọc có đủ hạ tầng có thể từng bước xây dựng danh mục tài liệu điện tử, hỗ trợ tra cứu và kết nối với nguồn tài nguyên của thư viện cấp trên. Ở những nơi còn hạn chế về thiết bị và đường truyền, việc duy trì sách in, tổ chức luân chuyển tài liệu và hỗ trợ trực tiếp vẫn cần được coi trọng. Chuyển đổi số không thay thế hoàn toàn phương thức phục vụ truyền thống mà mở rộng thêm khả năng tiếp cận tri thức.

Cùng với đó, hoạt động thư viện cần gắn với trường học, trung tâm học tập cộng đồng và các tổ chức đoàn thể. Các chương trình giới thiệu sách, hướng dẫn kỹ năng đọc, sinh hoạt câu lạc bộ, ngày hội đọc sách và hoạt động tìm hiểu kiến thức theo chủ đề có thể giúp thư viện trở thành không gian học tập thường xuyên của cộng đồng.

Để mạng lưới thư viện cơ sở phát triển ổn định, cần có cơ chế theo dõi, đánh giá định kỳ. Các tiêu chí không nên chỉ tập trung vào số lượng thư viện, số đầu sách hay thiết bị được đầu tư, mà cần phản ánh chất lượng hoạt động: thời gian phục vụ, mức độ cập nhật tài liệu, số lượng và thành phần bạn đọc, tần suất tổ chức hoạt động, khả năng kết nối và chia sẻ nguồn lực.

Kết quả đánh giá sẽ giúp địa phương nhận diện những điểm đọc hoạt động hiệu quả, những mô hình cần hỗ trợ thêm và những nơi cần điều chỉnh cách tổ chức. Đồng thời, đây cũng là căn cứ để phân bổ nguồn lực, bồi dưỡng nhân lực và lựa chọn mô hình phù hợp với từng khu vực.

Từ những điểm đọc gắn với cộng đồng đến mạng lưới thư viện có sự kết nối, hỗ trợ giữa các cấp là một quá trình cần được triển khai đồng bộ và lâu dài. Khi mỗi thư viện được bảo đảm điều kiện hoạt động, có sự hỗ trợ chuyên môn và thực sự đáp ứng nhu cầu bạn đọc, hệ thống thư viện cơ sở sẽ trở thành một hạ tầng tri thức thiết thực, góp phần phát triển văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập.