Đa dạng hóa nguồn lực phát triển thư viện

Trong điều kiện ngân sách và cơ sở vật chất ở nhiều địa phương còn hạn chế, xã hội hóa là một trong những giải pháp góp phần mở rộng khả năng tiếp cận sách, tài liệu và các dịch vụ thư viện cho người dân. Thông qua sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân và các nhóm cộng đồng, thư viện cơ sở có thêm điều kiện bổ sung tài liệu, cải thiện không gian đọc, trang bị thiết bị và tổ chức các hoạt động phục vụ bạn đọc.

Nguồn lực xã hội hóa có thể được huy động dưới nhiều hình thức. Đó là việc tặng sách, báo và tài liệu phù hợp với nhu cầu của từng nhóm bạn đọc; hỗ trợ giá sách, bàn ghế, máy tính và đường truyền internet; cải tạo không gian sinh hoạt thành điểm đọc; hoặc đóng góp kinh phí duy trì các hoạt động khuyến đọc. Bên cạnh nguồn lực vật chất, sự tham gia của giáo viên, đoàn viên, hội viên, người có chuyên môn và tình nguyện viên cũng có thể góp phần làm phong phú hoạt động của thư viện.

Điểm đáng chú ý là xã hội hóa không nên được hiểu đơn thuần là vận động tài trợ. Đây còn là quá trình khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc hình thành, quản lý và sử dụng không gian đọc. Khi người dân cùng lựa chọn sách, giới thiệu tài liệu, tổ chức sinh hoạt đọc và chia sẻ tri thức, thư viện sẽ gắn bó hơn với đời sống địa phương, thay vì chỉ là nơi lưu giữ sách.

Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu phát triển văn hóa đọc từ cơ sở, trong đó thư viện cần trở thành không gian phục vụ nhu cầu học tập, tìm kiếm thông tin và giao lưu của nhiều nhóm đối tượng. Mỗi địa phương có thể lựa chọn hình thức huy động phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, đặc điểm dân cư và nguồn lực sẵn có, không nhất thiết áp dụng một mô hình giống nhau.

Một trong những yếu tố quan trọng để hoạt động xã hội hóa phát huy hiệu quả là xác định đúng nhu cầu của người sử dụng thư viện. Sách được trao tặng cần phù hợp với lứa tuổi, trình độ, sở thích và điều kiện tiếp cận của người dân. Đối với địa bàn có đông trẻ em, học sinh, tài liệu thiếu nhi, sách tham khảo và sách kỹ năng có thể là nhóm ưu tiên. Ở những khu vực có nhu cầu tìm hiểu pháp luật, sản xuất, kinh doanh hoặc chăm sóc sức khỏe, thư viện cần chú trọng các tài liệu thiết thực, có nguồn gốc rõ ràng và nội dung phù hợp.

Vì vậy, trước khi vận động tài trợ, thư viện và chính quyền cơ sở cần khảo sát nhu cầu bạn đọc, rà soát nguồn sách hiện có, xác định những hạng mục còn thiếu. Việc tiếp nhận tài liệu không nên chỉ căn cứ vào số lượng mà cần quan tâm đến chất lượng, tình trạng sử dụng, tính cập nhật và khả năng khai thác. Sách không phù hợp hoặc đã lạc hậu nếu không được sàng lọc sẽ làm tăng áp lực lưu trữ, quản lý mà không cải thiện chất lượng phục vụ.

Cộng đồng cũng có thể tham gia trực tiếp vào các hoạt động của thư viện. Các trường học phối hợp tổ chức giờ đọc, giới thiệu sách; tổ chức đoàn thể vận động hội viên tham gia câu lạc bộ đọc; đoàn viên, thanh niên hỗ trợ hướng dẫn sử dụng thiết bị và tài nguyên số; những người có chuyên môn tham gia nói chuyện, chia sẻ kiến thức theo chủ đề. Những hoạt động này giúp thư viện trở thành điểm gặp gỡ, trao đổi tri thức, đồng thời tạo thêm động lực để người dân chủ động sử dụng và gìn giữ không gian đọc chung.

Đặc biệt, tại những địa bàn còn khó khăn, sự tham gia của cộng đồng có thể giúp mở rộng hoạt động phục vụ tới các nhóm ít có điều kiện tiếp cận sách. Việc luân chuyển sách giữa các điểm đọc, tổ chức ngày hội đọc sách, xây dựng tủ sách tại trường học hoặc không gian sinh hoạt chung là những hình thức có thể triển khai trên cơ sở phối hợp giữa thư viện, chính quyền, đoàn thể và các nhà tài trợ.

Tạo nền tảng đồng hành lâu dài

Huy động được nguồn lực mới là một phần của quá trình. Để duy trì sự tin tưởng và khuyến khích các tổ chức, cá nhân tiếp tục đồng hành, việc tiếp nhận và sử dụng nguồn tài trợ cần được thực hiện công khai, minh bạch. Thư viện cần có quy trình ghi nhận, phân loại, bảo quản và khai thác tài liệu, trang thiết bị được trao tặng; đồng thời thông tin rõ về mục đích sử dụng và kết quả phục vụ cộng đồng.

Đối với các khoản hỗ trợ bằng tiền hoặc hiện vật có giá trị, cần thực hiện theo quy định về tiếp nhận, quản lý tài sản và tài chính. Việc phân công trách nhiệm quản lý cũng cần rõ ràng, tránh tình trạng tài liệu được trao tặng nhưng không có người tiếp nhận, bảo quản hoặc tổ chức khai thác. Những đóng góp của doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân cần được ghi nhận phù hợp, song hoạt động thư viện phải bảo đảm tính phục vụ cộng đồng, không để mục tiêu quảng bá hay lợi ích riêng chi phối nội dung và chất lượng phục vụ bạn đọc.

Đề án thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” của thành phố Hà Nội năm 2026 cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong huy động nguồn lực ở cấp cơ sở: kết hợp ngân sách nhà nước với nguồn lực xã hội hóa, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức trong, ngoài nước. Dù không phải chính sách riêng đối với thư viện, định hướng này gợi mở yêu cầu phối hợp nhiều nguồn lực để phát triển các thiết chế và hoạt động phục vụ đời sống người dân tại địa phương.

Với thư viện cơ sở, xã hội hóa cần được triển khai trên nguyên tắc Nhà nước giữ vai trò định hướng, tổ chức và bảo đảm điều kiện hoạt động thiết yếu; các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân tham gia đóng góp theo khả năng, nguyện vọng và nhu cầu thực tế. Cách làm này vừa phát huy trách nhiệm của cộng đồng, vừa hạn chế tình trạng phụ thuộc vào tài trợ ngắn hạn.

Hiệu quả của xã hội hóa không nên chỉ được đo bằng số lượng sách được trao tặng hay giá trị tài trợ tiếp nhận. Điều cần quan tâm là nguồn lực đó có được đưa vào sử dụng hay không, có giúp tăng số người đọc, mở rộng hoạt động và cải thiện chất lượng phục vụ hay không. Đây cũng là cơ sở để địa phương đánh giá, điều chỉnh phương thức vận động và lựa chọn đối tác đồng hành.

Muốn vậy, mỗi thư viện cần xây dựng kế hoạch huy động nguồn lực gắn với nhiệm vụ cụ thể, có danh mục nhu cầu rõ ràng và cơ chế phối hợp phù hợp. Chính quyền địa phương, thư viện cấp tỉnh và các tổ chức đoàn thể cần đóng vai trò kết nối, hướng dẫn chuyên môn, bảo đảm nguồn tài trợ được phân bổ hợp lý, tránh tập trung ở nơi đã có điều kiện trong khi những địa bàn khó khăn chưa được quan tâm.

Khi cộng đồng không chỉ trao tặng mà còn tham gia tổ chức, duy trì và sử dụng thư viện, hoạt động xã hội hóa sẽ tạo ra giá trị lâu dài hơn. Đó là nền tảng để thư viện cơ sở phát triển thành không gian tri thức chung, nơi mỗi người dân vừa là đối tượng phục vụ, vừa có thể đóng góp vào quá trình lan tỏa văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập.