Từ hoạt động riêng lẻ đến kết nối nguồn lực chung

Trong hệ thống thư viện công cộng, mỗi thư viện có điều kiện cơ sở vật chất, nguồn tài liệu và đối tượng phục vụ khác nhau. Thư viện cấp tỉnh thường có nguồn tài nguyên thông tin đa dạng, đội ngũ nhân lực chuyên môn và điều kiện triển khai các hoạt động nghiệp vụ. Trong khi đó, thư viện cơ sở, tủ sách cộng đồng hay điểm đọc tại địa phương thường gần gũi với người dân nhưng còn hạn chế về số lượng sách, thiết bị và nhân lực.

Nếu các thiết chế này hoạt động riêng lẻ, nguồn tài nguyên thông tin khó được khai thác tối đa. Một tài liệu có giá trị được lưu giữ tại thư viện cấp tỉnh có thể chưa đến được với người dân ở xã, phường; ngược lại, những tài liệu, tư liệu gắn với lịch sử, văn hóa và đời sống địa phương cũng chưa chắc được giới thiệu, chia sẻ rộng rãi trong hệ thống.

Liên thông thư viện hướng tới giải quyết vấn đề đó bằng việc thiết lập cơ chế phối hợp, trao đổi và sử dụng chung tài nguyên thông tin. Thay vì mỗi thư viện chỉ phục vụ trên cơ sở vốn tài liệu sẵn có, các đơn vị có thể kết nối để mở rộng nguồn tài liệu, chia sẻ kết quả xử lý nghiệp vụ và hỗ trợ người đọc tiếp cận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau.

Theo Luật Thư viện năm 2019, liên thông thư viện là một trong những nội dung quan trọng nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của hệ thống. Nghị định số 93/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thư viện cũng xác định cơ chế liên thông, trong đó các thư viện được Nhà nước ưu tiên đầu tư có thể chủ trì xây dựng, chia sẻ và khai thác tài nguyên thông tin dùng chung; xây dựng cơ sở dữ liệu, sản phẩm và dịch vụ thư viện dùng chung; hình thành hệ thống mục lục liên hợp và làm đầu mối trao đổi tài nguyên thông tin.

Những quy định này tạo cơ sở pháp lý để các thư viện tăng cường hợp tác, sử dụng hiệu quả nguồn lực đã được đầu tư, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin cho người dân.

Trong mô hình liên thông, thư viện cấp tỉnh có vai trò quan trọng trong việc tổ chức, điều phối và hỗ trợ hoạt động của các điểm thư viện cơ sở. Với điều kiện về nhân lực, nghiệp vụ và nguồn tài nguyên, thư viện cấp tỉnh có thể hỗ trợ hướng dẫn xây dựng danh mục tài liệu, chuẩn hóa dữ liệu, tổ chức luân chuyển sách và kết nối các nguồn học liệu phù hợp với nhu cầu của từng địa bàn.

Sự hỗ trợ này đặc biệt cần thiết đối với những thư viện cơ sở còn thiếu cán bộ chuyên trách hoặc chưa có điều kiện triển khai đầy đủ các quy trình nghiệp vụ. Thông qua tập huấn, hướng dẫn và hỗ trợ trực tiếp, thư viện cấp tỉnh có thể giúp người phụ trách tại cơ sở thực hiện các công việc như tổ chức kho sách, quản lý tài liệu, thống kê bạn đọc, hướng dẫn tra cứu và triển khai hoạt động phục vụ.

Bên cạnh hỗ trợ nghiệp vụ, việc luân chuyển tài liệu cũng là hình thức liên thông có ý nghĩa thiết thực. Thay vì mỗi điểm đọc chỉ sử dụng một số lượng sách cố định, thư viện cấp tỉnh có thể tổ chức trao đổi, luân chuyển tài liệu theo chủ đề, thời gian hoặc nhu cầu của từng địa bàn. Cách làm này giúp làm mới vốn sách tại cơ sở, tạo thêm lựa chọn cho bạn đọc mà không đòi hỏi mỗi điểm thư viện phải đầu tư một nguồn tài liệu lớn.

Đối với các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận sách và tài liệu còn hạn chế, việc kết nối với thư viện cấp tỉnh càng có ý nghĩa. Thông qua các chương trình luân chuyển sách, phục vụ lưu động và hỗ trợ chuyên môn, nguồn tài nguyên thông tin có thể được đưa đến trường học, nhà văn hóa, điểm bưu điện - văn hóa xã và các không gian sinh hoạt cộng đồng.

Như vậy, vai trò của thư viện cấp tỉnh không chỉ nằm ở việc tổ chức phục vụ tại đơn vị mà còn thể hiện ở khả năng hỗ trợ, kết nối và nâng cao chất lượng hoạt động của mạng lưới thư viện trên địa bàn.

Liên thông dữ liệu, mở rộng khả năng tiếp cận tài nguyên số

Trong bối cảnh chuyển đổi số, liên thông thư viện không chỉ dừng ở việc trao đổi sách, tài liệu in mà còn mở rộng sang kết nối dữ liệu và chia sẻ tài nguyên số. Đây là hướng đi giúp người đọc tiếp cận nguồn thông tin rộng hơn, đồng thời giảm sự trùng lặp trong quá trình xây dựng và quản lý cơ sở dữ liệu.

Để thực hiện, các thư viện cần từng bước chuẩn hóa dữ liệu, thống nhất quy trình xử lý tài liệu và lựa chọn nền tảng công nghệ có khả năng kết nối. Khi thông tin về tài liệu được tổ chức khoa học, người đọc có thể tra cứu thuận tiện hơn; cán bộ thư viện cũng dễ dàng xác định tài liệu hiện có, nguồn tài nguyên có thể khai thác và khả năng chia sẻ giữa các đơn vị.

Nghị định số 93/2020/NĐ-CP quy định các thư viện tham gia liên thông có trách nhiệm tạo lập, xây dựng và chuẩn hóa dữ liệu kết nối, chia sẻ; đóng góp tài nguyên thông tin cho nhóm dùng chung theo quy chế liên kết; đồng thời tận dụng kết quả xử lý tài nguyên, sản phẩm và dịch vụ thông tin của các thư viện khác để phục vụ người sử dụng. Đáng chú ý, tài nguyên thông tin được xây dựng từ ngân sách nhà nước phải được liên thông, chia sẻ và sử dụng có hiệu quả.

Đây là nguyên tắc quan trọng trong quản lý và khai thác tài nguyên thông tin công. Thay vì đầu tư trùng lặp cho những nguồn tài liệu đã có, các thư viện có thể phối hợp để chia sẻ kết quả số hóa, dữ liệu thư mục và quyền truy cập tài liệu số theo quy định. Qua đó, nguồn lực đầu tư được khai thác hiệu quả hơn, đồng thời tạo điều kiện để người dân tiếp cận tri thức từ nhiều thiết chế thư viện.

Tuy nhiên, liên thông dữ liệu cần được triển khai trên cơ sở bảo đảm chất lượng thông tin, quyền tác giả, quyền liên quan, quyền khai thác tài liệu và an toàn hệ thống. Không phải mọi tài liệu số đều có thể chia sẻ công khai không giới hạn. Vì vậy, việc xây dựng quy chế phối hợp, xác định phạm vi truy cập và trách nhiệm của từng đơn vị là yêu cầu cần được quan tâm.

Liên thông thư viện không chỉ là giải pháp kỹ thuật hay nghiệp vụ mà còn là cách tổ chức lại nguồn lực để phục vụ cộng đồng tốt hơn. Khi thư viện cấp tỉnh và các điểm thư viện cơ sở có cơ chế phối hợp thường xuyên, tài nguyên thông tin được chia sẻ và người dân có thể tiếp cận nguồn tri thức rộng hơn, mạng lưới thư viện sẽ phát huy tốt hơn vai trò trong phát triển văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập.