Từ không gian đọc đến môi trường học tập mở

Học tập suốt đời không chỉ diễn ra trong nhà trường hay các cơ sở đào tạo chính quy. Trong đời sống hằng ngày, người dân có thể chủ động tích lũy kiến thức thông qua sách, tài liệu, các nguồn học liệu trực tuyến và những hoạt động trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm. Để quá trình tự học được duy trì thường xuyên, điều quan trọng là xây dựng những không gian thuận tiện, thân thiện, giúp người dân dễ dàng tiếp cận tri thức và tìm được nguồn thông tin phù hợp với nhu cầu của mình.

Trong mạng lưới thiết chế văn hóa ở cơ sở, thư viện có điều kiện đảm nhận vai trò đó. Với nguồn sách và tài liệu đa dạng, thư viện giúp người dân tiếp cận kiến thức về văn học, lịch sử, khoa học, kỹ thuật, pháp luật, chăm sóc sức khỏe, sản xuất và nhiều lĩnh vực của đời sống. Đối với học sinh, đây là nguồn hỗ trợ việc học tập, nghiên cứu và hình thành thói quen đọc. Đối với người trưởng thành, thư viện có thể cung cấp tài liệu phục vụ công việc, phát triển kỹ năng nghề nghiệp và cập nhật kiến thức. Với người cao tuổi, không gian đọc cũng tạo điều kiện để duy trì hoạt động trí tuệ, giao lưu và tiếp cận thông tin hữu ích.

Vai trò của thư viện cơ sở vì thế không nên chỉ được nhìn nhận qua số lượng đầu sách hay lượt bạn đọc. Giá trị quan trọng hơn là khả năng giúp người dân hình thành thói quen tự học, biết tìm kiếm thông tin, lựa chọn tài liệu đáng tin cậy và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Định hướng này phù hợp với Hướng dẫn số 5429/HD-BVHTTDL ngày 24/8/2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng, phát triển tủ sách cộng đồng số, mô hình thư viện mở và không gian đọc linh hoạt tại khu vực đô thị, nông thôn. Hướng dẫn nhấn mạnh việc phát triển thói quen, kỹ năng đọc, nâng cao khả năng tiếp cận và sử dụng thông tin, tri thức của người dân; đồng thời hướng tới xây dựng hệ sinh thái tri thức mở, hiện đại và bình đẳng.

Theo định hướng này, đọc sách không chỉ là hoạt động tiếp nhận thông tin mà còn là nền tảng cho quá trình tự học lâu dài. Thư viện cơ sở cần từng bước chuyển từ cung cấp tài liệu đơn thuần sang hỗ trợ người dân khai thác tri thức, qua đó mở rộng cơ hội học tập trong cộng đồng.

Để trở thành một không gian học tập thường xuyên, thư viện cơ sở cần bắt đầu từ việc tìm hiểu nhu cầu của từng nhóm người sử dụng. Một bộ sách hữu ích với học sinh có thể không phải là lựa chọn phù hợp nhất đối với người lao động hoặc người cao tuổi. Tương tự, nhu cầu tìm hiểu kỹ thuật sản xuất, kiến thức pháp luật, kỹ năng chăm sóc gia đình hay kỹ năng sử dụng công nghệ cũng khác nhau giữa các địa bàn.

Vì vậy, việc lựa chọn và bổ sung tài liệu cần gắn với đặc điểm dân cư, điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu tiếp cận tri thức tại địa phương. Bên cạnh sách văn học, lịch sử, sách thiếu nhi và tài liệu giáo dục, thư viện có thể chú trọng các nhóm tài liệu phục vụ đời sống, sản xuất, hướng nghiệp, pháp luật và kỹ năng số. Việc bố trí tài liệu rõ ràng, dễ tìm, cùng với hướng dẫn của người phụ trách thư viện sẽ giúp bạn đọc khai thác nguồn sách thuận tiện hơn.

Hoạt động thư viện cũng cần vượt ra ngoài hình thức mượn, trả sách. Những buổi giới thiệu sách theo chủ đề, hướng dẫn kỹ năng đọc, sinh hoạt câu lạc bộ, trao đổi về một cuốn sách hoặc tìm hiểu kiến thức từ tài liệu có thể tạo thêm động lực cho người dân tham gia. Với trẻ em và thanh thiếu niên, các hoạt động đọc theo nhóm, kể chuyện, tìm hiểu lịch sử địa phương hay khám phá khoa học có thể giúp việc đọc trở nên sinh động. Với người trưởng thành, thư viện có thể phối hợp tổ chức những buổi giới thiệu tài liệu thiết thực với công việc và đời sống.

Điều quan trọng là hoạt động cần được duy trì đều đặn, phù hợp với điều kiện thực tế, thay vì chỉ tập trung vào những đợt phát động hoặc sự kiện theo dịp. Khi thư viện trở thành địa điểm người dân có thể tìm đến để đọc, tra cứu, trao đổi và học hỏi, văn hóa đọc sẽ có thêm điều kiện phát triển bền vững.

Kết hợp tài liệu truyền thống với học liệu số

Trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian học tập của cộng đồng không còn giới hạn trong phạm vi phòng đọc hay giá sách. Người dân ngày càng có nhu cầu tiếp cận thông tin qua thiết bị số, tài liệu điện tử và các nguồn học liệu trực tuyến. Điều này đặt ra yêu cầu để thư viện cơ sở từng bước mở rộng phương thức phục vụ, đồng thời hỗ trợ người dân sử dụng thông tin một cách hiệu quả.

Hướng dẫn số 5429/HD-BVHTTDL đặt ra định hướng phát triển tủ sách cộng đồng số, thư viện mở và không gian đọc linh hoạt, gắn việc xây dựng văn hóa đọc với hạ tầng số. Đây là cơ sở để các địa phương nghiên cứu những hình thức phù hợp với điều kiện của mình, từ giới thiệu danh mục tài liệu điện tử, hỗ trợ tra cứu thông tin đến kết nối với nguồn học liệu của thư viện cấp tỉnh và các nền tảng có liên quan.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong thư viện không chỉ là đưa tài liệu lên môi trường mạng. Người sử dụng cần được hướng dẫn cách tìm kiếm, đánh giá và kiểm chứng thông tin; nhận biết sự khác biệt giữa nguồn tin đáng tin cậy và nội dung chưa được xác thực; bảo vệ dữ liệu cá nhân khi sử dụng dịch vụ trực tuyến. Những kỹ năng này ngày càng cần thiết khi thông tin trên môi trường số phát triển nhanh và đa dạng.

Đối với người chưa quen sử dụng công nghệ, người cao tuổi hoặc những nhóm còn hạn chế về điều kiện tiếp cận thiết bị, sự hỗ trợ trực tiếp tại thư viện có ý nghĩa thiết thực. Cán bộ thư viện có thể hướng dẫn từng bước cách tra cứu tài liệu, tiếp cận nguồn học liệu phù hợp và sử dụng các dịch vụ số cơ bản trong phạm vi chuyên môn, điều kiện được trang bị.

Như vậy, tài liệu in và học liệu số không loại trừ lẫn nhau mà có thể bổ trợ cho nhau. Sách truyền thống tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong phát triển khả năng đọc sâu, tư duy và tiếp nhận kiến thức; tài liệu số mở rộng phạm vi tiếp cận, giúp người dân cập nhật thông tin và chủ động học tập linh hoạt hơn.

Một không gian học tập suốt đời không thể hình thành chỉ bằng hoạt động của riêng thư viện. Hiệu quả phục vụ phụ thuộc vào khả năng phối hợp giữa thư viện với nhà trường, trung tâm học tập cộng đồng, các thiết chế văn hóa, tổ chức khuyến học và những lực lượng có liên quan tại địa phương.

Sự phối hợp này có thể bắt đầu từ những hoạt động thiết thực: nhà trường giới thiệu nhu cầu đọc của học sinh; thư viện hỗ trợ lựa chọn và khai thác tài liệu; các tổ chức cộng đồng vận động người dân tham gia hoạt động đọc; những đơn vị có chuyên môn phối hợp tổ chức buổi chia sẻ kiến thức hoặc hướng dẫn kỹ năng. Với địa bàn có điều kiện phù hợp, việc kết nối nguồn tài liệu và hoạt động trực tiếp với học liệu số sẽ giúp mở rộng cơ hội học tập cho nhiều nhóm dân cư hơn.

Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời năm 2026, diễn ra từ ngày 1 đến ngày 7/10 với chủ đề “Thực học, thực hành, làm chủ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo để xây dựng xã hội học tập, đẩy mạnh học tập suốt đời”, tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu gắn học tập với thực hành và khả năng ứng dụng kiến thức vào đời sống. Trong định hướng đó, thư viện, nhà văn hóa và các thiết chế văn hóa - giáo dục được khuyến khích phát triển không gian đọc, không gian học tập số, giới thiệu sách điện tử, sách nói và học liệu mở.

Đây cũng là cơ hội để thư viện cơ sở xác định rõ hơn vai trò của mình trong hệ sinh thái học tập cộng đồng. Những hoạt động hưởng ứng chỉ thực sự tạo ra giá trị lâu dài khi được chuyển thành chương trình phục vụ thường xuyên, có đối tượng cụ thể, nội dung phù hợp và cơ chế phối hợp rõ ràng.

Để thư viện cơ sở thực sự trở thành một địa chỉ học tập suốt đời, cần quan tâm đồng thời đến chất lượng tài liệu, không gian phục vụ, năng lực của người phụ trách và khả năng tiếp cận của các nhóm dân cư. Thư viện cần tạo điều kiện để trẻ em có cơ hội đọc sách, người lao động tìm được tài liệu hữu ích, người cao tuổi tiếp cận thông tin thuận tiện và người dân từng bước nâng cao kỹ năng sử dụng học liệu số.

Cùng với đó, việc đánh giá hiệu quả hoạt động nên chú trọng không chỉ số đầu sách hay lượt phục vụ, mà còn xem xét mức độ phù hợp của tài liệu, tần suất người dân quay lại, khả năng duy trì các hoạt động đọc và sự tham gia của cộng đồng. Những phản hồi từ bạn đọc sẽ giúp thư viện điều chỉnh cách phục vụ, bổ sung tài liệu và lựa chọn hình thức hoạt động sát với nhu cầu thực tế hơn.

Xây dựng xã hội học tập là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự tham gia của nhiều cơ quan, tổ chức và mỗi người dân. Trong quá trình đó, thư viện cơ sở có thể đóng góp bằng một nhiệm vụ gần gũi nhưng có ý nghĩa bền vững: tạo điều kiện để mọi người tiếp cận tri thức, duy trì thói quen đọc và chủ động học hỏi trong suốt cuộc đời.

Khi thư viện trở thành không gian mở, thân thiện, đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng và gắn kết với đời sống cộng đồng, giá trị của thư viện sẽ không chỉ nằm ở những cuốn sách được lưu giữ, mà còn ở tri thức được lan tỏa và khả năng tự học được nuôi dưỡng trong mỗi người dân.