Chủ động đưa sách đến với người đọc

Khác với phương thức phục vụ truyền thống, trong đó bạn đọc chủ động đến thư viện, mô hình thư viện lưu động đưa sách và các hoạt động phục vụ trực tiếp đến trường học, khu dân cư và những địa bàn còn hạn chế về điều kiện tiếp cận tài liệu. Cách làm này đặc biệt có ý nghĩa đối với trẻ em, học sinh tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi khoảng cách địa lý và điều kiện cơ sở vật chất có thể ảnh hưởng đến cơ hội tiếp cận tri thức.

Thực tiễn tại tỉnh Lâm Đồng cho thấy những nỗ lực đổi mới phương thức phục vụ của hệ thống thư viện công cộng. Trong 9 tháng đầu năm, đơn vị đã tổ chức phục vụ bằng xe ô tô thư viện lưu động đa phương tiện tại 200 điểm trường trên địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đặc khu và biên giới. Cùng với đó, thư viện luân chuyển 7.949 bản sách đến các đồn biên phòng, trại giam, trường học và điểm bưu điện – văn hóa xã; thành lập mới 3 tủ sách tại các trường học.

Những con số này cho thấy phạm vi phục vụ của thư viện không chỉ giới hạn trong không gian cố định mà đã được mở rộng đến nhiều nhóm đối tượng và địa bàn khác nhau. Thay vì chờ người đọc tìm đến, thư viện chủ động tổ chức các chuyến phục vụ, lựa chọn tài liệu và phối hợp với các đơn vị tại cơ sở để đưa sách đến đúng nơi có nhu cầu.

Đáng chú ý, hoạt động thư viện lưu động tại Lâm Đồng không chỉ dừng lại ở việc vận chuyển sách. Các chương trình còn kết hợp giới thiệu sách, hướng dẫn kỹ năng đọc, tổ chức trò chơi tìm hiểu kiến thức và hoạt động trải nghiệm. Nhờ đó, mỗi chuyến xe có thể trở thành một không gian học tập và giao lưu, tạo sự hứng thú cho bạn đọc, nhất là học sinh.

Dịp khai giảng năm học 2026–2027, Thư viện tỉnh Lâm Đồng tiếp tục tổ chức các chương trình phục vụ tại trường học, trong đó có hoạt động “Khởi đầu tri thức – Chắp cánh ước mơ” tại xã Đắk Mil. Việc gắn hoạt động thư viện với thời điểm bắt đầu năm học góp phần tạo cơ hội để học sinh tiếp cận sách, đồng thời khuyến khích các em hình thành thói quen đọc ngay từ những năm đầu đời.

Nếu xe thư viện lưu động giúp đưa sách đến với bạn đọc theo từng chuyến phục vụ, thì luân chuyển sách góp phần duy trì nguồn tài liệu tại các điểm đọc trong thời gian dài hơn. Hai phương thức này có thể bổ trợ cho nhau, giúp mở rộng phạm vi phục vụ và nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên thông tin.

Tại những địa bàn xa trung tâm, việc xây dựng một thư viện đầy đủ về cơ sở vật chất và nhân lực có thể gặp nhiều khó khăn. Trong điều kiện đó, luân chuyển sách đến trường học, điểm bưu điện – văn hóa xã, đồn biên phòng hoặc các không gian đọc cộng đồng là giải pháp cần được quan tâm. Nguồn sách được bổ sung định kỳ giúp bạn đọc có thêm lựa chọn, hạn chế tình trạng tài liệu nghèo nàn hoặc ít được cập nhật.

Tuy nhiên, hiệu quả luân chuyển không chỉ phụ thuộc vào số lượng sách được đưa đến mỗi điểm. Việc lựa chọn tài liệu cần căn cứ vào đối tượng phục vụ, nhu cầu đọc và điều kiện thực tế của từng địa bàn. Sách dành cho học sinh cần phù hợp với độ tuổi, chương trình học và khả năng tiếp nhận; trong khi tài liệu dành cho người dân cần đáp ứng nhu cầu tìm hiểu kiến thức, pháp luật, kỹ năng sống và những thông tin hữu ích trong đời sống.

Công tác phối hợp giữa thư viện cấp tỉnh với nhà trường, chính quyền địa phương và các đơn vị tiếp nhận cũng giữ vai trò quan trọng. Khi có kế hoạch luân chuyển cụ thể, đầu mối phụ trách rõ ràng và cơ chế theo dõi việc sử dụng sách, nguồn tài liệu sẽ được khai thác hiệu quả hơn. Đồng thời, phản hồi từ người đọc giúp thư viện điều chỉnh danh mục sách, xác định nhu cầu bổ sung và lựa chọn phương thức phục vụ phù hợp.

Vượt qua khó khăn để duy trì hoạt động bền vững

Đưa sách đến những địa bàn khó khăn đòi hỏi sự đầu tư không chỉ về phương tiện và tài liệu mà còn về nhân lực, kinh phí và tổ chức hoạt động. Khoảng cách địa lý, điều kiện giao thông, địa bàn dân cư phân tán và hạn chế về cơ sở vật chất có thể ảnh hưởng đến tần suất phục vụ. Trong khi đó, phương tiện thư viện lưu động cần được bảo dưỡng, tài liệu cần bổ sung và người phụ trách phải có đủ năng lực để tổ chức các hoạt động phục vụ.

Vì vậy, để mô hình phát huy hiệu quả lâu dài, cần xây dựng kế hoạch phục vụ dựa trên nhu cầu thực tế của từng địa bàn, ưu tiên những nơi ít có điều kiện tiếp cận thư viện. Việc phối hợp với trường học, chính quyền cơ sở và các tổ chức đoàn thể có thể giúp xác định điểm đến, thống nhất lịch phục vụ và huy động sự tham gia của cộng đồng.

Bên cạnh đó, thư viện công cộng cấp tỉnh cần tiếp tục phát huy vai trò hỗ trợ chuyên môn, hướng dẫn nghiệp vụ, lựa chọn tài liệu và tổ chức hoạt động khuyến đọc. Việc bồi dưỡng kỹ năng giới thiệu sách, tổ chức sinh hoạt đọc và sử dụng công nghệ trong quản lý tài liệu sẽ góp phần nâng cao chất lượng phục vụ.

Nguồn lực xã hội hóa cũng có thể hỗ trợ bổ sung sách, trang thiết bị và các điều kiện cần thiết. Tuy nhiên, để tránh phụ thuộc vào những nguồn hỗ trợ không ổn định, địa phương cần quan tâm đến cơ chế duy trì hoạt động thường xuyên, bảo đảm phương tiện và kinh phí vận hành phù hợp.

Cùng với các chỉ số như số điểm phục vụ, số lượt bạn đọc và số lượng tài liệu luân chuyển, cần chú trọng đánh giá mức độ sử dụng sách, sự tham gia của người dân và khả năng duy trì thói quen đọc sau mỗi đợt phục vụ. Đây là cơ sở để điều chỉnh phương thức tổ chức, bảo đảm các chuyến xe và nguồn sách luân chuyển mang lại giá trị thiết thực.

Thư viện lưu động và luân chuyển sách không thay thế hoàn toàn vai trò của thư viện cố định, nhưng tạo ra phương thức bổ sung linh hoạt, giúp mở rộng phạm vi phục vụ đến những nơi còn thiếu điều kiện tiếp cận tài liệu. Khi được tổ chức đồng bộ, hai hình thức này có thể kết nối với hệ thống thư viện cơ sở, trường học và các thiết chế văn hóa cộng đồng, hình thành mạng lưới đưa sách đến gần hơn với người dân.

Quan trọng hơn, giá trị của mô hình không chỉ nằm ở số lượng sách được vận chuyển mà còn ở khả năng khơi dậy niềm yêu thích đọc, tạo cơ hội tự học và mở rộng hiểu biết cho cộng đồng. Đối với học sinh vùng khó, mỗi chuyến xe có thể mang đến những trải nghiệm đọc mới; đối với người dân ở khu vực xa trung tâm, nguồn sách luân chuyển giúp mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin và tri thức.

Để hành trình đưa sách đến vùng khó được duy trì bền vững, cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hệ thống thư viện, chính quyền địa phương, trường học và cộng đồng. Khi nguồn lực được sử dụng hiệu quả, tài liệu được lựa chọn phù hợp và hoạt động phục vụ được duy trì thường xuyên, thư viện lưu động và luân chuyển sách sẽ tiếp tục là cầu nối quan trọng, góp phần phát triển văn hóa đọc, thúc đẩy học tập suốt đời và nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân.