Đưa tri thức đến gần hơn với cộng đồng

Văn hóa đọc là một trong những nền tảng quan trọng để nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân cách, phát triển tư duy và hình thành năng lực tự học. Tuy nhiên, để thói quen đọc sách được duy trì thường xuyên, bên cạnh ý thức của mỗi cá nhân, cần có những thiết chế văn hóa gần gũi, thuận tiện, giúp người dân tiếp cận sách và các nguồn thông tin phù hợp với nhu cầu.

Trong hệ thống thiết chế văn hóa, thư viện cơ sở có lợi thế từ sự gắn bó trực tiếp với đời sống cộng đồng. Thông qua thư viện xã, phường, các phòng đọc, tủ sách cộng đồng và những hình thức phục vụ lưu động, sách có thể đến với người dân ngay tại nơi sinh sống, học tập và làm việc. Đây là điều kiện quan trọng để việc đọc không chỉ diễn ra trong nhà trường hay tại các thư viện lớn mà từng bước trở thành một phần của sinh hoạt thường ngày.

Thư viện cơ sở được xác định là một trong những thiết chế trực tiếp đưa sách, thông tin và tri thức đến với cộng đồng. Từ thư viện xã, phường, thư viện cộng đồng, tủ sách đến thư viện lưu động và các không gian đọc mới, mạng lưới thư viện đang từng bước đổi mới phương thức hoạt động, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, khuyến khích việc đọc, tự học và học tập suốt đời trong nhân dân.

Ý nghĩa của thư viện cơ sở không chỉ nằm ở số lượng sách được bổ sung hay số lượt bạn đọc đến thư viện. Giá trị quan trọng hơn là khả năng tạo dựng môi trường học tập thường xuyên, nơi người dân có thể chủ động tìm hiểu kiến thức, cập nhật thông tin, tiếp cận những giá trị văn hóa và mở rộng hiểu biết về đời sống xã hội.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, thư viện góp phần hình thành thói quen đọc, khơi gợi trí tò mò và phát triển khả năng tự học. Đối với người trưởng thành, đây là nguồn hỗ trợ thiết thực để bổ sung kiến thức, nâng cao kỹ năng và đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thông tin. Với người cao tuổi, không gian đọc còn có thể trở thành nơi giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm, duy trì sự kết nối xã hội và làm phong phú đời sống tinh thần.

Từ góc độ phát triển cộng đồng, thư viện cơ sở còn góp phần tạo dựng môi trường tiếp cận tri thức bình đẳng hơn. Khi sách và tài liệu được tổ chức phục vụ thuận tiện, người dân có thêm cơ hội tiếp cận những nguồn thông tin có giá trị mà không nhất thiết phải đến các trung tâm đô thị lớn. Vai trò này càng có ý nghĩa đối với những địa bàn còn hạn chế về điều kiện tiếp cận các thiết chế văn hóa, giáo dục.

Xây dựng xã hội học tập không chỉ là mở rộng cơ hội đến trường hay phát triển các chương trình đào tạo chính quy, mà còn hướng đến việc tạo điều kiện để mỗi người có thể học tập thường xuyên trong suốt cuộc đời. Trong tiến trình đó, thư viện cơ sở có khả năng kết nối hoạt động đọc sách với nhu cầu tự học và học tập của cộng đồng.

Một thư viện hoạt động hiệu quả cần vượt ra ngoài phương thức phục vụ thụ động, trong đó sách được lưu giữ và bạn đọc tự tìm đến. Thông qua các buổi giới thiệu sách, kể chuyện theo sách, tọa đàm, sinh hoạt chuyên đề, thi tìm hiểu kiến thức và hoạt động đọc theo nhóm, thư viện có thể tạo thêm động lực để người dân chủ động tham gia.

Việc lựa chọn tài liệu phù hợp với từng nhóm đối tượng cũng có ý nghĩa quan trọng. Với trẻ em, sách thiếu nhi, truyện lịch sử, sách khoa học phổ thông và tài liệu phát triển kỹ năng có thể giúp khơi dậy niềm yêu thích đọc. Với người lao động, nông dân và các nhóm nghề nghiệp tại địa phương, những tài liệu thiết thực về sản xuất, kỹ thuật, pháp luật, sức khỏe và kỹ năng sống có thể hỗ trợ quá trình học tập, nâng cao hiểu biết và giải quyết những nhu cầu cụ thể trong đời sống.

Bên cạnh đó, thư viện cơ sở có thể phối hợp với trường học, trung tâm học tập cộng đồng, Hội Khuyến học, tổ chức đoàn thể và các thiết chế văn hóa để hình thành những hoạt động học tập có tính liên tục. Sự phối hợp này giúp mở rộng đối tượng phục vụ, tận dụng nguồn lực sẵn có và tránh tình trạng hoạt động khuyến đọc chỉ tập trung vào một số dịp kỷ niệm.

Thực tiễn tổ chức Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2026 tại Hà Nội cho thấy khả năng lan tỏa văn hóa đọc thông qua sự tham gia của nhiều cấp, ngành và cộng đồng dân cư. Các hoạt động thu hút cán bộ, học sinh, sinh viên và người dân tham gia.

Đáng chú ý, định hướng triển khai được đặt trong mối liên hệ giữa phát triển văn hóa đọc, nâng cao chất lượng hoạt động thư viện cơ sở và thúc đẩy học tập suốt đời. Việc luân chuyển sách, hướng dẫn nghiệp vụ và phối hợp giữa ngành văn hóa với ngành giáo dục, các tổ chức xã hội được nhấn mạnh như những nhiệm vụ cần thiết để xây dựng môi trường đọc đồng bộ từ cơ quan, trường học đến cộng đồng dân cư.

Thực tiễn này cho thấy hoạt động khuyến đọc sẽ có ý nghĩa lâu dài hơn khi được duy trì bằng những chương trình thường xuyên, gắn với nhu cầu của người dân, thay vì chỉ tạo ra sự hưởng ứng trong thời gian diễn ra sự kiện.

Đổi mới phương thức hoạt động, phát huy nguồn lực tại chỗ

Để thư viện cơ sở thực sự phát huy vai trò, việc xây dựng mô hình cần gắn với điều kiện thực tế của từng địa phương. Không phải nơi nào cũng có đủ diện tích, nhân lực và kinh phí để hình thành một thư viện độc lập với cơ sở vật chất hoàn chỉnh. Vì vậy, việc rà soát và tận dụng các nguồn lực hiện có là hướng tiếp cận cần được quan tâm.

Tại những địa bàn có thư viện xã, trung tâm học tập cộng đồng, điểm bưu điện – văn hóa xã hoặc tủ sách pháp luật, việc đánh giá hiện trạng và xác định khả năng phối hợp có thể giúp hạn chế sự phân tán nguồn lực. Trên cơ sở điều kiện cụ thể và quy định hiện hành, địa phương có thể nghiên cứu phương án bố trí không gian đọc phù hợp, chia sẻ tài liệu, phối hợp tổ chức hoạt động và xác định đầu mối quản lý.

Cùng với cơ sở vật chất, nhân lực là yếu tố trực tiếp quyết định chất lượng phục vụ. Người phụ trách thư viện không chỉ thực hiện việc quản lý, sắp xếp và bảo quản sách mà còn cần có khả năng hướng dẫn bạn đọc, tổ chức hoạt động khuyến đọc và kết nối với các đơn vị liên quan. Bởi vậy, việc hỗ trợ chuyên môn, nghiệp vụ từ thư viện công cộng cấp tỉnh, cùng cơ chế phối hợp giữa các đơn vị tại địa phương, có vai trò quan trọng trong duy trì hoạt động ổn định.

Nguồn kinh phí cũng cần được tính toán phù hợp với quy mô và nhu cầu phục vụ, bao gồm bổ sung tài liệu, bảo quản sách, duy trì không gian đọc và tổ chức hoạt động. Việc huy động các nguồn lực hợp pháp từ cộng đồng, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cá nhân có thể góp phần bổ sung nguồn sách, trang thiết bị và điều kiện hoạt động. Tuy nhiên, xã hội hóa cần đi cùng cơ chế quản lý rõ ràng, bảo đảm nguồn tài trợ được sử dụng đúng mục đích và thư viện duy trì khả năng phục vụ cộng đồng.

Một hướng đổi mới khác là tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, từng bước phát triển các hình thức tra cứu, giới thiệu sách và cung cấp tài nguyên phù hợp trên môi trường số. Khi được tổ chức đồng bộ với hoạt động phục vụ trực tiếp, công nghệ có thể giúp mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, nhất là đối với những người gặp khó khăn trong việc đến thư viện.

Dù vậy, chuyển đổi số không đồng nghĩa với việc thay thế hoàn toàn sách in hoặc không gian đọc trực tiếp. Điều quan trọng là lựa chọn phương thức phù hợp với điều kiện hạ tầng, kỹ năng sử dụng công nghệ và nhu cầu của người dân, đồng thời bảo đảm những nhóm còn hạn chế về khả năng tiếp cận thiết bị vẫn có cơ hội sử dụng dịch vụ thư viện.

Để thư viện cơ sở phát huy hiệu quả lâu dài, cần nhìn nhận đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành thư viện mà còn là công việc gắn với trách nhiệm của chính quyền địa phương, các cơ sở giáo dục, tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư.

Mỗi địa phương cần căn cứ điều kiện thực tế để xác định mô hình tổ chức, phương thức quản lý và nhóm đối tượng phục vụ phù hợp. Cùng với đó là việc duy trì các hoạt động đọc sách định kỳ, tăng cường luân chuyển tài liệu, nâng cao chất lượng hướng dẫn nghiệp vụ và tạo cơ hội để người dân tham gia vào quá trình xây dựng, phát triển không gian đọc tại cộng đồng.

Hiệu quả của thư viện cơ sở cũng cần được nhìn nhận từ những chuyển biến cụ thể: mức độ tham gia của người dân, tần suất sử dụng tài liệu, khả năng tiếp cận của các nhóm đối tượng, chất lượng hoạt động khuyến đọc và tính bền vững của mô hình. Đây là cơ sở để địa phương đánh giá, điều chỉnh cách tổ chức và lựa chọn những phương thức phục vụ phù hợp hơn.

Quan trọng hơn, phát triển thư viện cơ sở cần gắn với việc khơi dậy nhu cầu đọc và tinh thần tự học trong mỗi người. Khi người dân chủ động tìm đến sách, khi trẻ em có thêm không gian khám phá tri thức, khi người trưởng thành có điều kiện học tập và cập nhật kiến thức, thư viện mới thực sự phát huy vai trò trong đời sống cộng đồng.

Từ những giá trị đó, thư viện cơ sở không chỉ là nơi lưu giữ và cung cấp sách, mà còn là một thành tố quan trọng của môi trường văn hóa, giáo dục tại địa phương. Đầu tư cho thư viện, nâng cao chất lượng phục vụ và tạo điều kiện để mọi người dân tiếp cận tri thức chính là góp phần xây dựng nền tảng cho văn hóa đọc, thúc đẩy học tập suốt đời và nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân.