Cách tiếp cận đa chiều về tính xác thực của di sản

Hơn ba thập kỷ sau khi Văn kiện Nara về tính xác thực được thông qua năm 1994, bối cảnh nhận diện, bảo tồn và quản lý di sản đã có nhiều thay đổi sâu sắc. Biến đổi khí hậu, thiên tai, đô thị hóa, du lịch, công nghệ số... và những biến đổi trong thực hành di sản đang đặt ra những câu hỏi mới về cách xác định, đánh giá và bảo vệ tính xác thực trong hệ thống Di sản thế giới.

Đây là một trong những vấn đề trọng tâm được đặt ra tại Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, diễn ra từ ngày 27 - 30/9. Hội nghị quy tụ các chuyên gia hàng đầu của UNESCO và thế giới về bảo tồn di sản thế giới, bàn những vấn đề chiến lược, lâu dài của UNESCO và Công ước Di sản thế giới, đóng góp quan điểm và kinh nghiệm của khu vực châu Á - Thái Bình Dương vào quá trình hoàn thiện nhận thức, hướng dẫn và thực tiễn quốc tế về bảo tồn di sản, nhất là vấn đề tính xác thực.

Đại sứ Kim Ji-Hee, Trưởng phái đoàn thường trực của Hàn Quốc tại UNESCO cho rằng, nhận thức về tính xác thực vẫn tiếp tục phát triển sau hơn 30 năm kể từ Văn kiện Nara. Một cách tiếp cận đa chiều hơn là cần thiết, trong đó tính xác thực được đặt trong mối liên hệ giữa tự nhiên và văn hóa, giữa ký ức và hệ thống tri thức; đồng thời phải bảo đảm các tuyên bố về tính xác thực có cơ sở, minh bạch và gắn với những thuộc tính cốt lõi truyền tải giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.

Trong thực tế, di sản luôn tồn tại trong những không gian sống cụ thể và chịu tác động của thời gian. Một di sản có thể được tu bổ, thích ứng, tiếp tục được sử dụng và trao truyền qua các thế hệ. Với khu vực châu Á - Thái Bình Dương, vấn đề này càng có ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là khu vực có sự đa dạng rất lớn về bối cảnh địa lý, lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, truyền thống tri thức và phương thức cộng đồng gắn bó, gìn giữ, trao truyền di sản.

Trong nhiều trường hợp, tính xác thực của di sản trong khu vực không chỉ được nhận diện qua các yếu tố vật thể như công trình, vật liệu, cảnh quan, mà còn gắn với các yếu tố phi vật thể, được truyền tải thông qua nghi lễ, ký ức, ngôn ngữ, truyền thuyết, tri thức truyền thống, kỹ năng, tập quán tín ngưỡng và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.

Qua trao đổi tại Hội nghị, các đại biểu cho rằng, tính xác thực cần được đặt trong chính bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội của từng di sản, dựa trên hệ thống bằng chứng, tư liệu và tri thức đáng tin cậy. Cách tiếp cận này đồng thời phải tôn trọng sự đa dạng văn hóa và vai trò chủ thể của cộng đồng.

Việt Nam tham gia định hình chính sách di sản

Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực đã thông qua Văn kiện Hà Nội với sự đồng thuận cao, qua đó đưa ra khuyến nghị có giá trị thực tiễn cho công tác nhận diện, bảo tồn, quản lý và giám sát di sản. Các đại biểu khẳng định Văn kiện Hà Nội là bước chuyển quan trọng, làm rõ thêm những quan điểm mới về tính xác thực của di sản, trong đó đề cao sự đa dạng văn hóa; các cơ sở khoa học, đối thoại cởi mở và ứng dụng công nghệ có trách nhiệm; vai trò chủ thể của cộng đồng và tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo vệ và phát huy di sản.

Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo đánh giá, Văn kiện Hà Nội là một tài liệu quan trọng, ghi nhận đóng góp của các quốc gia khu vực châu Á - Thái Bình Dương về ý nghĩa của tính xác thực và di sản ngày nay, cũng như cách chúng ta hiểu về các khái niệm này. Nếu Văn kiện Nara (1994) cho thấy việc đánh giá về tính chân xác phải dựa trên bối cảnh văn hóa mà di sản đó thuộc về; Văn kiện Nairobi (2025) nhắc nhở rằng tính chân xác không chỉ là câu chuyện về mặt vật chất, mà còn là về các mối quan hệ: giữa con người, thiên nhiên, đời sống tâm linh và địa danh; thì Văn kiện Hà Nội củng cố thêm lời kêu gọi từ Nairobi và đóng góp một tiếng nói quan trọng khác vào cuộc đối thoại toàn cầu, nhằm mang lại sự rõ ràng trong cách hiểu về khái niệm tính chân xác vì tương lai của Công ước Di sản Thế giới.

Nhấn mạnh Văn kiện đã mang đến một góc nhìn rõ ràng với lập luận chặt chẽ và dấu ấn đậm nét của khu vực, ông Lazare Eloundou Assomo cam kết Trung tâm Di sản thế giới sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tư vấn để chuyển tải các kết quả của Hội nghị vào tiến trình thảo luận quốc tế.

Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực diễn ra trong thời điểm có ý nghĩa đặc biệt, đánh dấu 50 năm Việt Nam gia nhập và xây dựng quan hệ hợp tác với UNESCO. 50 năm qua, hợp tác giữa Việt Nam và UNESCO ngày càng được mở rộng và đi vào chiều sâu, trong đó hợp tác về bảo vệ di sản thế giới luôn xác định một trong những lĩnh vực cốt lõi. Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam Jonathan Baker cho rằng, mối quan hệ này đã chuyển dịch từ sự hỗ trợ sang quan hệ đối tác bình đẳng, mà Hội nghị lần này là một minh chứng rõ nét.

Ở cấp độ toàn cầu, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc vừa thông qua Nghị quyết Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững - một sáng kiến mà Việt Nam đã đóng góp rất nhiều công sức để thúc đẩy. Theo ông Jonathan Baker, việc Việt Nam chủ động đăng cai và dẫn dắt thành công Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong, tinh thần trách nhiệm và năng lực đóng góp thiết thực vào tiến trình định hình chính sách văn hóa - di sản trên phạm vi toàn cầu.

Theo báo Đại biểu nhân dân