Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 01/10/2026 là dịp để ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch thúc đẩy những cách làm thiết thực, phát huy nguồn lực văn hóa bằng tri thức, công nghệ và sức sáng tạo. Trong lĩnh vực bảo tàng, yêu cầu ấy gắn với việc gìn giữ di sản, làm sâu sắc hơn nội dung trưng bày và mở rộng cơ hội khám phá lịch sử, văn hóa cho công chúng.

Đổi mới tư duy, khơi mở giá trị di sản

Một hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng chứa đựng nhiều lớp thông tin về lịch sử, văn hóa, kỹ thuật và đời sống con người. Giá trị ấy được nhận biết đến đâu phụ thuộc vào quá trình nghiên cứu, cách tổ chức trưng bày và khả năng kết nối với người xem. Vì vậy, đổi mới sáng tạo cần bắt đầu từ câu hỏi: Làm thế nào để những nguồn tri thức đang được lưu giữ trở nên dễ tiếp cận, có ý nghĩa và khơi gợi nhu cầu khám phá?

Từ câu hỏi đó, phạm vi đổi mới được mở rộng tới toàn bộ quá trình phát huy giá trị di sản. Lựa chọn chủ đề, nghiên cứu hiện vật, xây dựng nội dung, thiết kế trải nghiệm và tổ chức hoạt động giáo dục đều có thể tạo ra những cách tiếp cận mới. Công nghệ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một ý tưởng chuyên môn rõ ràng, giúp làm sáng tỏ giá trị hiện vật và giải quyết những vấn đề thực tiễn của bảo tàng.

Trong quá trình ấy, bản sắc văn hóa định hướng nội dung và giá trị cần chuyển tải; số hóa mở rộng khả năng lưu trữ, liên kết, tiếp cận; trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xử lý thông tin và phát triển các phương thức tương tác phù hợp. Chất lượng của sự kết hợp này phụ thuộc trước hết vào tri thức chuyên môn, nguồn dữ liệu và năng lực tổ chức thực hiện.

Một hình ảnh số giúp công chúng quan sát hiện vật từ xa. Để hiểu hiện vật, người xem còn cần biết nguồn gốc, bối cảnh ra đời, công năng và mối liên hệ với những tư liệu khác. Bởi vậy, số hóa cần gắn với hồ sơ khoa học, kết quả nghiên cứu và nội dung giải thích. Dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật và kiểm chứng sẽ tạo nền tảng cho các sản phẩm trưng bày số, công cụ tra cứu, nội dung giáo dục và nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Khi được tổ chức thành nguồn dữ liệu có cấu trúc, các bộ sưu tập còn có thể được kết nối theo niên đại, chất liệu, kỹ thuật chế tác hoặc chủ đề lịch sử. Những mối liên hệ ấy mở thêm hướng nghiên cứu, giúp nhận diện sự tiếp nối, giao lưu và biến đổi văn hóa. Từ đó, bảo tàng có cơ sở xây dựng những câu chuyện vượt ra ngoài phạm vi một hiện vật riêng lẻ, đặt di sản trong tiến trình phát triển của xã hội.

Đổi mới sáng tạo vì thế đòi hỏi sự gắn kết giữa nghiên cứu chuyên môn, sáng tạo nội dung và thiết kế trải nghiệm. Một phát hiện về hiện vật có thể mở ra chủ đề trưng bày; một chủ đề trưng bày có thể được phát triển thành hành trình khám phá trên không gian số. Sự kết nối giữa các khâu giúp tri thức được chuyển hóa thành sản phẩm phục vụ công chúng, đồng thời làm giàu khả năng khai thác các bộ sưu tập.

Mở những hành trình khám phá từ thế mạnh của từng bảo tàng

Những sản phẩm số tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Hồ Chí Minh cho thấy các hướng ứng dụng công nghệ gắn với đặc thù của từng đơn vị. Đây là cơ sở thực tiễn để tiếp tục phát triển những trải nghiệm có sự kết nối về nội dung và chiều sâu chuyên môn.

Tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trưng bày tương tác ảo 3D chuyên đề “Bảo vật quốc gia” cho phép công chúng tiếp cận hiện vật qua nhiều lớp thông tin, từ giới thiệu, hình ảnh, video đến bài nghiên cứu và tương tác 3D. Với trống đồng Ngọc Lũ, người xem có thể quan sát từ nhiều góc độ, tìm hiểu các chi tiết hoa văn được đánh dấu và gắn với thông tin giải thích. Cách tổ chức này kết nối khả năng quan sát với việc khám phá nội dung lịch sử, văn hóa của hiện vật.

Điểm đáng chú ý là người xem có thể chủ động lựa chọn hướng tìm hiểu. Một chi tiết hoa văn có thể trở thành điểm khởi đầu để khám phá kỹ thuật chế tác, đời sống cộng đồng hoặc tư duy thẩm mỹ của một thời kỳ. Khi hiện vật được liên kết với tư liệu nghiên cứu và bối cảnh lịch sử, trải nghiệm số có điều kiện đi sâu từ quan sát đến nhận biết, so sánh và lý giải.

Từ nền tảng ấy, những hành trình theo chủ đề có thể tiếp tục được phát triển, kết nối hiện vật trong cùng bộ sưu tập hoặc giữa các giai đoạn lịch sử. Mỗi lựa chọn công nghệ cần phục vụ một mục tiêu cụ thể: giúp công chúng nhận ra chi tiết, hiểu một mối liên hệ hoặc đặt thêm câu hỏi về quá khứ.

Ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, ứng dụng thuyết minh đa phương tiện iMuseum VFA hỗ trợ tham quan trực tiếp và trực tuyến bằng âm thanh, hình ảnh, văn bản. Công nghệ tham quan trực tuyến 3D Tour bằng tiếng Việt và tiếng Anh cũng mở thêm cơ hội tiếp cận tác phẩm trên môi trường số.

Đặc thù của mỹ thuật đặt ra yêu cầu kết nối trải nghiệm thị giác với khả năng cảm thụ. Người xem có thể bắt đầu bằng ấn tượng trước một tác phẩm, rồi tiếp tục tìm hiểu chất liệu, bố cục, ngôn ngữ tạo hình và hoàn cảnh sáng tác. Nội dung số được tổ chức phù hợp sẽ gợi mở những hướng khám phá, đồng thời dành không gian cho cảm nhận và suy nghĩ riêng của công chúng.

Các bộ sưu tập mỹ thuật còn có thể trở thành nguồn học liệu cho hoạt động giáo dục và thực hành sáng tạo. Những nội dung về quan sát, màu sắc, chất liệu hay phương thức biểu đạt được xây dựng từ tác phẩm cụ thể sẽ giúp di sản tiếp tục đóng góp vào việc bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ và nuôi dưỡng ý tưởng mới.

Với Bảo tàng Hồ Chí Minh, website của đơn vị giới thiệu mục “Bảo tàng 3D”, kết nối tới trưng bày cố định, cùng các mục “Chuyện kể về Hồ Chí Minh”, “Hiện vật kể chuyện” và thư viện ảnh, video, tài liệu. Những nguồn nội dung này tạo thêm kênh tiếp cận và cơ sở để phát triển mối liên kết giữa hiện vật, tư liệu và câu chuyện lịch sử. 

Chiều sâu của trải nghiệm tại đây gắn với khả năng giúp công chúng hiểu hiện vật trong mối liên hệ với cuộc đời, sự nghiệp và những giá trị tư tưởng, đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Một bức ảnh, một văn bản hay một kỷ vật được đặt trong bối cảnh cụ thể sẽ giúp người xem nhận biết rõ hơn ý nghĩa và giá trị của tư liệu. Các hành trình theo chủ đề có thể kết nối những nội dung ấy thành mạch khám phá liền mạch, phục vụ tham quan, học tập và nghiên cứu.

Từ những thực tiễn trên, mỗi bảo tàng có thể tiếp tục phát triển cách đổi mới riêng. Giải pháp phục vụ khám phá hiện vật khảo cổ cần phù hợp với đặc điểm khác biệt so với giải pháp hỗ trợ thưởng thức mỹ thuật hay tìm hiểu tư liệu lịch sử. Khi nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, nguồn dữ liệu được kiểm chứng và vai trò kiểm soát chuyên môn cần được bảo đảm xuyên suốt để sản phẩm mới chuyển tải chính xác giá trị di sản.

Công chúng là trung tâm của mọi sự đổi mới

Dù lựa chọn mô hình hay công nghệ nào, thước đo hiệu quả của đổi mới sáng tạo trong bảo tàng chính là những thay đổi trong trải nghiệm của công chúng: Nội dung có dễ tiếp cận hơn không? Hiện vật có được hiểu sâu hơn không? Hoạt động học tập, khám phá có thuận tiện và hấp dẫn hơn không? Những câu hỏi ấy cần định hướng từ khâu xây dựng ý tưởng đến thiết kế, vận hành và đánh giá sản phẩm.

Đặt công chúng ở vị trí trung tâm cũng có nghĩa là xem trải nghiệm bảo tàng như một quá trình kết nối. Trước chuyến tham quan, nội dung số có thể khơi gợi sự quan tâm; trong quá trình khám phá, các công cụ hỗ trợ giúp người xem tìm hiểu hiện vật; sau khi rời bảo tàng, nguồn tư liệu trực tuyến tạo điều kiện tiếp tục học hỏi. Sự liên tục ấy mở rộng giá trị của một lần tham quan, giúp bảo tàng duy trì mối liên hệ với công chúng.

Sự hài lòng và phản hồi của người xem là cơ sở để điều chỉnh, hoàn thiện. Việc tìm hiểu những nội dung được quan tâm, những điểm còn khó tiếp cận và những nhu cầu chưa được đáp ứng sẽ giúp bảo tàng xác định đúng vấn đề cần đổi mới. Quá trình tương tác cũng có thể gợi mở những câu hỏi, chủ đề và cách kể chuyện mới, bổ sung động lực cho nghiên cứu, trưng bày và giáo dục.

Đánh giá hiệu quả vì vậy cần kết hợp khả năng thu hút với chất lượng tiếp nhận. Bên cạnh lượt tiếp cận, bảo tàng cần quan tâm đến mức độ thuận tiện khi sử dụng, khả năng hiểu nội dung và sự hứng thú tiếp tục khám phá. Những kết quả này giúp nhận diện giá trị thực chất của sản phẩm, làm cơ sở lựa chọn hướng đầu tư và phát triển tiếp theo.

Ở phạm vi ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch, kinh nghiệm từ các bảo tàng có thể cung cấp cơ sở thực tiễn cho việc định hướng hỗ trợ, chia sẻ cách làm và phát triển những mô hình phù hợp. Khi công chúng tiếp cận di sản thuận tiện hơn, hiểu sâu hơn và tìm thấy cảm hứng từ những giá trị được lưu giữ, đổi mới sáng tạo mới phát huy đầy đủ ý nghĩa.

Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 01/10/2026 là dịp để thúc đẩy những bước đi cụ thể ấy. Bắt đầu từ nguồn di sản, tri thức và đội ngũ đang có, mỗi bảo tàng có thể mở thêm một cơ hội khám phá, mỗi sáng kiến có thể tạo thêm một kết nối với công chúng. Qua đó, di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, nuôi dưỡng hiểu biết, tình yêu văn hóa và sức sáng tạo của con người hôm nay./.