Với người nghệ sĩ tài hoa này, hành trình cống hiến vẫn tiếp diễn. Đặc biệt là ở thời điểm hiện tại, khi yêu cầu đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong nghệ thuật biểu diễn đang trở nên cấp thiết.

Bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW và chỉ đạo sát sao của Lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, NSND Tống Toàn Thắng cùng tập thể Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã chủ động tìm kiếm những phương thức sáng tạo mới. Theo ông, chuyển đổi số không phải là "khoác áo công nghệ" một cách máy móc cho sàn diễn mà quan trọng hơn là thay đổi tư duy làm nghề - tạo môi trường hiện đại để nghệ sĩ tự do sáng tạo và thăng hoa.

Từ giới hạn của bản thân đến câu chuyện của cả sân khấu

Sau hơn 40 năm làm xiếc, NSND Tống Toàn Thắng vẫn giữ một quan niệm giản dị: nghệ thuật muốn tồn tại thì phải có khả năng vận động cùng đời sống.

Ông từng đi qua nhiều sân khấu trong nước và quốc tế, từng biểu diễn với những hình tượng và kỹ thuật khác nhau. Những trải nghiệm ấy giúp ông nhận ra rằng khán giả có thể nhớ một động tác khó, một hình ảnh đặc biệt, nhưng điều khiến họ gắn bó lâu dài với một tác phẩm lại là cảm xúc và câu chuyện phía sau.

Với ông, kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ xiếc là những giá trị không thể thay thế. Nhưng trên nền tảng ấy, sân khấu có thể mở rộng sang âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những hình thức kể chuyện mới.

Điều quan trọng là những chất liệu ấy phải phục vụ cho câu chuyện chứ không biến xiếc thành một cuộc trình diễn công nghệ. Bởi vậy, những câu truyền thuyết, cổ tích... trở thành nguồn chất liệu quan trọng trong cách ông hình dung về sân khấu xiếc. Thạch Sanh, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Tấm Cám…, hình tượng người lính ... đều có thể được kể bằng ngôn ngữ của xiếc.

“Tôi không muốn xiếc Việt Nam chạy theo những gì thế giới đang làm. Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới nhưng kể câu chuyện của chính mình” - NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới, không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam.

Từ góc nhìn ấy, đổi mới không phải là phủ nhận những giá trị đã làm nên nghệ thuật xiếc mà là tìm cách đưa những giá trị ấy vào một phương thức biểu đạt phù hợp hơn với công chúng hôm nay.

Từ người biểu diễn đến người tạo “đất diễn” cho nghệ sĩ

Từ một nghệ sĩ biểu diễn, NSND Tống Toàn Thắng dần bước sang một vai trò khác: người phải chịu trách nhiệm với hướng đi của cả một tập thể. Đây là sự thay đổi không chỉ về vị trí mà còn về cách nhìn nghề.

NSND Tống Toàn Thắng từng chia sẻ: “Nếu gọi “Hoàng tử Trăn” là một dấu mốc của tôi trên sân khấu, thì vai trò quản lý lại phản ánh một sự thay đổi trong tư duy làm nghề của tôi. Bởi ngày trước, câu hỏi của tôi là làm thế nào để một tiết mục khó hơn, hấp dẫn hơn và khiến khán giả nhớ đến mình. Nhưng khi ở cương vị người đứng đầu, câu hỏi đã rộng hơn nhiều: khán giả hôm nay cần gì, nghệ sĩ trẻ cần gì và xiếc Việt Nam sẽ đi về đâu?”.

Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng trong tư duy của một nghệ sĩ khi bước sang vai trò quản lý nghệ thuật. Sân khấu không còn chỉ là nơi để một cá nhân thể hiện khả năng, mà trở thành không gian làm việc chung của đạo diễn, nghệ sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ sân khấu, kỹ thuật viên và đội ngũ công nghệ.

Người đứng đầu, theo NSND Tống Toàn Thắng, không nhất thiết phải là người làm mọi thứ giỏi nhất. Quan trọng hơn là phải nhìn thấy hướng đi, tạo được niềm tin để tập thể cùng đi và dám chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Từ đó, ông đặc biệt quan tâm đến việc tạo “đất” cho nghệ sĩ trẻ. “Tôi không muốn thế hệ sau chỉ nối tiếp những gì chúng tôi đã làm. Tôi muốn các em đi xa hơn chúng tôi. Đó mới là ý nghĩa của sự tiếp nối” - NSND Tống Toàn Thắng nói.

Quan niệm ấy đặt ra một yêu cầu khác đối với người nghệ sĩ trong môi trường sân khấu mới: không ngừng học hỏi, chủ động thay đổi và sẵn sàng bước ra khỏi vùng an toàn. Một nghệ sĩ xiếc hôm nay, theo cách nhìn đó, không những cần giỏi kỹ thuật biểu diễn mà còn cần hiểu tác phẩm mình tham gia, biết phối hợp với các bộ phận khác, làm quen với những phương thức biểu đạt mới và quan trọng nhất là có tư duy sáng tạo.

Công nghệ không được làm người nghệ sĩ nhỏ đi

Trong câu chuyện về sân khấu hiện đại, công nghệ ngày càng trở thành một yếu tố rõ nét trong tư duy của NSND Tống Toàn Thắng. Ông không xem 3D mapping, ánh sáng, hình ảnh hay các công nghệ trình chiếu là đích đến.

“Tôi không đưa công nghệ vào xiếc để làm cho sân khấu “hoành tráng” hơn. Tôi dùng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho xiếc. Công nghệ là phương tiện, nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm” – NSND Tống Toàn Thắng khẳng định.

Cách tiếp cận này được thể hiện khá rõ trong “Sơn Thần Thủy Quái”. Nếu chỉ dùng công nghệ để dựng một phông nền núi non, biển cả,... thì công nghệ mới dừng lại ở phần trang trí. Điều đáng nói hơn cả là khi hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia kể chuyện, công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ sân khấu... thì khi đó, nghệ sĩ tương tác với không gian sân khấu được mở rộng bởi công nghệ để cùng tạo nên một chỉnh thể biểu đạt mới.

Dù vậy, cách làm này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với nghệ sĩ. Người nghệ sĩ không thể chỉ quan tâm một động tác khó đến đâu mà phải hiểu động tác ấy nằm ở đâu trong tổng thể tác phẩm, phục vụ câu chuyện gì, tạo cảm xúc gì và kết nối với khán giả như thế nào. Đó là sự thay đổi từ tư duy “biểu diễn một tiết mục” sang tư duy “tham gia sáng tạo một tác phẩm”.

Với NSND Tống Toàn Thắng, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là công nghệ phải làm nổi bật con người. “Công nghệ có thể làm sân khấu lớn hơn, nhưng không được làm người nghệ sĩ nhỏ đi” – NSND Tống Toàn Thắng nói.

Đây không chỉ là nguyên tắc trong việc lựa chọn công nghệ mà còn là “kim chỉ nam” ông đặt ra trong quá trình xây dựng tác phẩm và định hướng nghệ sĩ. Bởi nếu công nghệ chỉ tạo ra những hình ảnh đẹp mắt mà khán giả không còn nhớ đến nghệ sĩ, câu chuyện và cảm xúc của tác phẩm, thì khi ấy đổi mới mới chỉ dừng lại ở phần hình thức.

Đưa xiếc đến gần thế hệ khán giả mới

Đổi mới sân khấu cũng đồng nghĩa với việc tìm cách tiếp cận những lớp khán giả mới.

NSND Tống Toàn Thắng đặc biệt quan tâm đến thế hệ trẻ - những khán giả lớn lên trong môi trường số, quen với game, mạng xã hội, hình ảnh tương tác và những trải nghiệm giải trí có tốc độ thay đổi rất nhanh.

Ông không muốn xiếc chạy theo game hay kỹ xảo để cạnh tranh với môi trường số. Ngược lại, điều ông tìm kiếm là khai thác chính thế mạnh mà xiếc đang có: trải nghiệm trực tiếp của một con người thật trên sân khấu.

Một trong những ý tưởng được ông hướng tới là xây dựng những vở diễn có nhân vật, hình ảnh và thế giới gần với game mà giới trẻ quen thuộc, sau đó chuyển hóa bằng ngôn ngữ xiếc. Ông cũng tính tới khả năng hợp tác với các đơn vị phát triển game tại Việt Nam để tạo ra những sản phẩm có sự giao thoa giữa hai lĩnh vực.

Mục tiêu không phải biến sân khấu xiếc thành một trò chơi điện tử, mà tìm một điểm chạm để người trẻ nhận ra rằng xiếc cũng có thể bước vào những thế giới mà họ quan tâm. Bởi game có thể tạo nên những thế giới ảo hấp dẫn, nhưng xiếc lại có một giá trị rất riêng: khán giả được chứng kiến trực tiếp một con người bằng xương bằng thịt biểu diễn, thăng bằng, vượt qua giới hạn của cơ thể và làm nên những khoảnh khắc không thể sao chép hoàn toàn bằng công nghệ. Chính trải nghiệm trực tiếp ấy có thể trở thành lợi thế của sân khấu trong thời đại số.

Vì vậy, chuyển đổi số với nghệ thuật biểu diễn, theo cách nhìn của NSND Tống Toàn Thắng, không phải là cuộc chạy đua xem sân khấu có thể đưa bao nhiêu công nghệ vào tác phẩm. Đó là quá trình tìm cách để công nghệ hỗ trợ sáng tạo, giúp tác phẩm đến gần hơn với công chúng và tạo thêm không gian để nghệ sĩ phát huy khả năng và thăng hoa.

Phía sau ánh đèn sân khấu

Khi được hỏi muốn được nhớ đến như một nghệ sĩ của những vai diễn hay một người góp phần mở ra cách làm mới cho xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng không chọn những dấu ấn cá nhân.

""Thạch Sanh", "Hoàng tử Trăn" là những hình ảnh rất đẹp trong cuộc đời nghệ sĩ của tôi. Nhưng một nghệ sĩ rồi cũng sẽ bước xuống sân khấu. Ở chặng đường hiện tại, điều tôi muốn để lại là một cách làm, một môi trường sáng tạo và một thế hệ nghệ sĩ có thể tiếp tục đi xa” – NSND Tống Toàn Thắng trăn trở. 

Đó cũng là một cách nhìn khác về dấu ấn của người nghệ sĩ sau hơn 40 năm làm nghề. Một vai diễn có thể làm nên tên tuổi một cá nhân, nhưng một môi trường tốt có thể giúp nhiều nghệ sĩ cùng trưởng thành. Điều ông mong muốn hơn cả là đến một ngày, những nghệ sĩ trẻ có thể nói rằng họ đã làm được những điều mà thế hệ trước chưa từng làm. Khi ấy, sự tiếp nối không còn là việc lặp lại một con đường cũ mà trở thành khả năng mở thêm những con đường mới cho nghệ thuật xiếc Việt Nam.

Đó cũng là một cách cụ thể để tinh thần đổi mới, sáng tạo đi vào đời sống nghệ thuật: công nghệ mở thêm khả năng, sân khấu mở thêm không gian, còn người nghệ sĩ không chỉ được làm nghề mà còn là chủ thể tạo nên những giá trị mới thăng hoa và đưa đến cho công chúng những tác phẩm tuyệt hảo.../.