Không chỉ lưu giữ, mà còn tiếp tục sáng tạo

Trong một thời gian dài, câu chuyện về nghệ thuật truyền thống thường được đặt trong mối quan tâm làm sao để bảo tồn, truyền nghề, giữ gìn đội ngũ. Song hành cùng những vấn đề cốt lõi đó, sự chuyển dịch nhanh chóng của đời sống văn hóa đòi hỏi chúng ta phải tìm phương cách đưa các giá trị ấy tiếp nối tự nhiên trong đời sống đương đại.

Câu trả lời không chỉ nằm ở việc đưa người trẻ đến nhà hát, mà chính người trẻ có thể tham gia thay đổi cách nghệ thuật truyền thống được tiếp cận.

Thực tế đã xuất hiện những thử nghiệm đáng chú ý. Năm 2026, dự án Hạ Hồi - một tập thể gồm nhiều người trẻ yêu nghệ thuật truyền thống - phối hợp với Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam thực hiện chương trình “Bí mật triều đại phép thuật”, đưa tuồng, chèo và cải lương cùng xuất hiện trong một chương trình mới. Đây là một ví dụ cho thấy người trẻ không nhất thiết phải đứng ngoài sân khấu truyền thống với vai trò khán giả; họ có thể tham gia trực tiếp vào quá trình tìm kiếm những mô hình biểu đạt và kết nối công chúng mới.

Với cải lương, câu chuyện trẻ hóa cũng đang được nhìn từ chính những nghệ sĩ trẻ. Tú Tri, Quách Phú Thành, Lê Hoàng Nghi - những gương mặt được biết đến từ “Học viện Cải lương 2024” – đang góp thêm những cách tiếp cận mới với khán giả trẻ. Điều đáng chú ý không chỉ là việc đưa công nghệ hay hình thức mới vào sân khấu, mà là tìm cách để người trẻ có thể hiểu, cảm nhận và bước vào thế giới cải lương từ những câu chuyện, nhân vật và cách biểu đạt gần với đời sống hôm nay.

Điều đó mở ra một cách nghĩ khác về đổi mới sáng tạo. Làm mới không đồng nghĩa với thay thế cái cũ bằng một hình thức thời thượng. Đổi mới có thể là tìm một cánh cửa khác để công chúng bước vào thế giới nghệ thuật vốn đã có những giá trị riêng.

Với tuồng, chèo, cải lương, xẩm hay múa rối, người trẻ có thể tham gia từ nhiều vị trí: nghệ sĩ biểu diễn, tác giả, đạo diễn, nhà thiết kế, người làm truyền thông, nghiên cứu viên, nhà sản xuất hay người phát triển sản phẩm số. Mỗi vị trí lại có thể tạo ra một cách tiếp cận mới, từ đó hình thành một hệ sinh thái sáng tạo rộng hơn quanh nghệ thuật truyền thống.

Khi giảng đường trở thành nơi thử nghiệm

Muốn những ý tưởng ấy không dừng lại ở vài dự án riêng lẻ, cần bắt đầu sớm hơn, từ giáo dục.

Các trường thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có một lợi thế đặc biệt: đó là nơi tập trung những người trẻ đang được đào tạo trực tiếp về nghệ thuật, văn hóa, du lịch, thể thao, truyền thông, thiết kế và các lĩnh vực liên quan. Đây chính là nguồn nhân lực có thể tạo nên diện mạo mới cho ngành trong những năm tới.

Một sinh viên sân khấu có thể không chỉ học cách diễn một vai tuồng hay một trích đoạn chèo, mà cùng nhóm thiết kế và truyền thông tìm cách giới thiệu tác phẩm đến khán giả trẻ. Sinh viên bảo tàng có thể thử xây dựng một câu chuyện mới từ một bộ sưu tập hiện vật. Sinh viên du lịch có thể bắt đầu từ một làng nghề, một di sản hoặc một cộng đồng địa phương để thiết kế một trải nghiệm khác với tour tham quan thông thường.

Những bài toán thực tế như vậy có thể trở thành một phần của quá trình đào tạo. Khi đó, đổi mới sáng tạo không phải một môn học riêng biệt mà trở thành cách người học vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề.

Đây cũng là nơi cần có sự gặp nhau giữa các ngành. Một dự án về di sản số không chỉ cần sinh viên văn hóa; nó có thể cần người học công nghệ, thiết kế, mỹ thuật, điện ảnh, du lịch và truyền thông cùng tham gia. Một sản phẩm nghệ thuật mới cũng không chỉ cần nghệ sĩ mà cần cả người làm sản xuất, kinh doanh, bản quyền và phát triển khán giả.

Chính sự giao thoa đó có thể tạo ra những ý tưởng mà một ngành riêng lẻ khó hình thành.

Công nghệ mở rộng khả năng của người trẻ

Trong quá trình ấy, công nghệ không phải câu trả lời cho mọi bài toán, nhưng có thể mở rộng đáng kể khả năng thử nghiệm.

Một kho tư liệu số có thể giúp người trẻ tiếp cận nguồn chất liệu trước đây khó khai thác. Công nghệ 3D có thể mở thêm cách kể về di sản. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tìm kiếm, phân tích dữ liệu, phát triển ý tưởng hoặc tạo nguyên mẫu. Các nền tảng số có thể giúp một tác phẩm tiếp cận công chúng vượt ra ngoài không gian biểu diễn truyền thống.

Điều quan trọng là phải đặt công nghệ sau câu hỏi sáng tạo. Với đào tạo văn hóa, nghệ thuật, đổi mới vì thế không chỉ là đưa thêm những công nghệ mới vào bài học, mà còn là khuyến khích người học thử những cách tiếp cận khác, kết nối những lĩnh vực tưởng như tách rời và tìm ra cách tạo giá trị mới từ chính chuyên môn của mình. Đổi mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ giúp giải quyết một vấn đề cụ thể: kể một câu chuyện tốt hơn, tiếp cận một nhóm công chúng mới, bảo tồn một tư liệu hiệu quả hơn hoặc tạo ra một trải nghiệm mà trước đây chưa có. Đây cũng là hướng mà ngành đang từng bước đặt ra trong quá trình chuyển đổi số.

Trao cơ hội để người trẻ viết tiếp

Nhưng để sức sáng tạo của người trẻ tạo ra giá trị lâu dài, không thể chỉ dừng ở các cuộc thi, cuộc phát động hay những ý tưởng được trình bày trên sân khấu. Một ý tưởng cần cơ hội được thử nghiệm, một sản phẩm cần người sử dụng và một dự án có triển vọng cần người đồng hành để tiếp tục hoàn thiện.

Đây là lúc Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và các đối tác trong nước, quốc tế cùng tạo thành một hệ sinh thái hỗ trợ. Nhà trường cung cấp tri thức, không gian và chuyên gia; các thiết chế văn hóa mở ra bài toán thực tế; doanh nghiệp bổ sung công nghệ, kinh nghiệm thị trường và khả năng đưa sản phẩm đến công chúng; cơ quan quản lý tạo cơ chế thử nghiệm, kết nối nguồn lực và đặt hàng những sản phẩm phù hợp với nhu cầu thực tế.

Khi đó, một dự án sinh viên về xẩm có thể tiếp tục sau bài tập cuối kỳ; một ý tưởng về trải nghiệm bảo tàng có thể được thử nghiệm ngay trong không gian bảo tàng; một sản phẩm du lịch do người trẻ xây dựng có thể được doanh nghiệp hoàn thiện và đưa vào khai thác. Khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm có ích chính là khoảng cách mà hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cần góp phần rút ngắn.

Đổi mới trong văn hóa, thể thao và du lịch vì thế không nhất thiết bắt đầu từ những dự án lớn. Nó có thể khởi đi từ một cách kể mới, một bài toán của bảo tàng, một chất liệu truyền thống được nhìn bằng con mắt khác hay một ý tưởng mới về trải nghiệm điểm đến. Không phải ý tưởng nào cũng thành công, nhưng người trẻ cần được trao cơ hội để thử, phản biện, sửa và làm lại.

Bởi gìn giữ những giá trị Việt Nam không có nghĩa là đóng khung chúng trong những hình thức bất biến. Một giá trị chỉ thực sự có sức sống khi tiếp tục được thế hệ sau hiểu, tiếp nhận và sáng tạo từ nền tảng của thế hệ trước.

Ngày Đổi mới sáng tạo quốc gia 1/10 vì thế cũng là dịp nhìn lại một nguồn lực đang hiện diện ngay trong ngành: những người trẻ đang học tập, sáng tạo, biểu diễn, nghiên cứu và làm nghề hôm nay.

Trao cho họ một bài toán, một không gian và một cơ hội. Phần còn lại có thể bắt đầu từ chính sức sáng tạo của họ – để những giá trị được trao truyền không chỉ được giữ lại, mà còn được viết tiếp bằng ngôn ngữ của thời đại./.