Từ những góc nhìn và trải nghiệm nghề nghiệp khác nhau, các diễn giả cùng trao đổi làm thế nào để đưa di sản đến gần thế hệ trẻ bằng ngôn ngữ truyền thông hiện đại, đồng thời giữ được tính chính xác, bản sắc và chiều sâu văn hóa tại chương trình InnovaTalk với chủ đề “Kể chuyện di sản – Từ chất liệu truyền thống đến ngôn ngữ mạng xã hội” đã diễn ra vào ngày 30/9 tại Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (HCM-UTE).

Di sản cần những người kể chuyện mới

Chia sẻ tại Tọa đàm, đạo diễn Trương Lê Hiếu Dân nhận định Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu nguồn tài nguyên di sản đa dạng, từ các công trình kiến trúc, địa danh lịch sử đến phong tục, tập quán và những giá trị văn hóa phi vật thể. Tuy nhiên, nhiều chất liệu vẫn chưa được khai thác tương xứng để hình thành những sản phẩm nội dung hấp dẫn trên môi trường số.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và AI phát triển nhanh, dữ liệu về di sản vẫn còn hạn chế và thiếu đa dạng. Vì vậy, công nghệ chỉ có thể trở thành bước tiến mới nếu đi cùng sự kết nối giữa các tổ chức văn hóa, nhà trường và doanh nghiệp. Sự phối hợp này không chỉ giúp di sản được biết đến rộng hơn mà còn tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp trải nghiệm, nghiên cứu và trở thành những người kể chuyện mới.

Vấn đề đặt ra tại Tọa đàm không còn là có nên đưa di sản lên mạng xã hội hay không, mà là làm thế nào để những giá trị giàu lịch sử và ký ức có thể bước vào các định dạng nhanh mà không bị giản lược hoặc sai lệch.

Chiều sâu câu chuyện bắt đầu từ trải nghiệm và sự thấu cảm

Từ kinh nghiệm nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực báo chí và văn học, nhà văn, nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải nhấn mạnh rằng con người, ký ức và những tình cảm gắn với lịch sử chính là yếu tố tạo nên sức sống lâu dài của một câu chuyện di sản.

Thông qua quá trình tìm hiểu và viết về nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn cùng nhiều nhân vật lịch sử, bà cho rằng để có một tác phẩm giàu sức thuyết phục, người viết không thể chỉ dựa vào tư liệu có sẵn mà cần dấn thân, quan sát, gặp gỡ và tìm hiểu cuộc đời nhân vật trong những bối cảnh cụ thể.

Theo bà, dù sự kiện lịch sử ngày càng lùi xa, ký ức và tình cảm của con người vẫn có thể được lưu giữ, tiếp nối thông qua những câu chuyện. Chính trải nghiệm sống, khả năng thấu cảm và góc nhìn cá nhân giúp người viết nhận ra những giá trị không dễ tìm thấy trong các dữ kiện đơn thuần.

Tiếp nối quan điểm này, nhà báo Khổng Loan đề cập đến phẩm chất “tò mò một cách chân thành” của người làm nội dung. Sự tò mò không chỉ dừng ở việc phát hiện một đề tài hấp dẫn mà còn phải trở thành động lực để người kể tìm hiểu sâu hơn về nhân vật, không gian văn hóa và những lớp ý nghĩa phía sau một sự kiện hay hiện tượng.

Ở góc nhìn truyền thông thương hiệu, ông Lê Phát, Trưởng phòng Truyền thông và Thương hiệu Ví điện tử ShopeePay, cũng đề cao vai trò của trải nghiệm trong việc tạo nên nội dung chân thật.

Lấy ví dụ về một tô phở, ông cho rằng cùng một món ăn nhưng mỗi người có thể kể một câu chuyện khác nhau, tùy thuộc vào ký ức, trải nghiệm và mối liên hệ của họ với món ăn đó. AI có thể tổng hợp thông tin về lịch sử, nguyên liệu hay cách chế biến phở, nhưng những cảm nhận hình thành từ trải nghiệm thực tế lại mang dấu ấn riêng của từng người.

Từ đó, ông giới thiệu khái niệm “user zero” (người dùng đầu tiên), nhấn mạnh rằng người sáng tạo trước hết cần trực tiếp trải nghiệm những gì mình dự định giới thiệu, đồng thời trở thành người đánh giá nghiêm khắc đối với chính sản phẩm nội dung của mình.

Theo ông Lê Phát, người làm sáng tạo có thể tiếp cận những xu hướng truyền thông toàn cầu, nhưng vẫn cần giữ được bản sắc và góc nhìn riêng. Đây là yếu tố giúp một câu chuyện văn hóa không bị hòa lẫn giữa lượng lớn nội dung được sản xuất mỗi ngày.

Video ngắn khơi gợi tò mò, nhưng không thay thế chiều sâu di sản

Nếu trải nghiệm là nền tảng để hình thành nội dung chân thật, việc lựa chọn ngôn ngữ truyền tải phù hợp lại quyết định khả năng tiếp cận công chúng, đặc biệt là người trẻ vốn quen thuộc với các nền tảng video ngắn.

Chia sẻ tại Tọa đàm, travel blogger Dương Văn Dũng (Bỏng Ngô Mario) cho biết, những chuyến đi và trải nghiệm thực tế là nguồn chất liệu quan trọng trong quá trình sáng tạo nội dung về văn hóa, lịch sử và du lịch tâm linh của anh.

Xuất phát từ nền tảng báo chí, truyền hình và niềm yêu thích du lịch, anh lựa chọn khám phá những câu chuyện văn hóa thông qua con người, địa danh và các chi tiết bắt gặp trên hành trình. Theo anh, một câu chuyện hấp dẫn không nhất thiết phải bắt đầu từ sự kiện lớn mà đôi khi được gợi mở từ một cuộc gặp gỡ hoặc một chi tiết bình dị trong đời sống.

Tuy nhiên, để chuyển những chất liệu ấy thành video ngắn, người sáng tạo phải biết lựa chọn góc tiếp cận và tổ chức câu chuyện phù hợp với thói quen tiếp nhận của người xem.

Bỏng Ngô Mario cho rằng khoảng 3-5 giây đầu tiên của video có vai trò quan trọng trong việc thu hút sự chú ý. Dù vậy, cách đặt tiêu đề và xây dựng phần mở đầu phải phản ánh đúng nội dung, tránh việc chạy theo lượt xem bằng những thông tin gây hiểu lầm hoặc thiếu chính xác.

Đồng quan điểm về vai trò gợi mở của định dạng này, ông Lâm Huỳnh, Quản lý cấp cao phụ trách Tăng trưởng và Phát triển Đối tác tại Zalo Video, cho  video ngắn như một “cánh cửa” giúp người trẻ bước đầu tiếp cận di sản.

Theo ông, một video có thời lượng ngắn khó truyền tải đầy đủ những lớp lang lịch sử, văn hóa của một di sản. Vì vậy, thay vì cố gắng đưa thật nhiều thông tin vào cùng một sản phẩm, nhà sáng tạo cần lựa chọn lát cắt có sức gợi, tạo điểm chạm cảm xúc và khuyến khích người xem tiếp tục tìm hiểu.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu cân bằng giữa sức hấp dẫn của hình thức và tính chính xác của nội dung. Video ngắn có thể là điểm khởi đầu cho hành trình khám phá di sản, nhưng không nên trở thành nơi những giá trị văn hóa bị đơn giản hóa chỉ để phù hợp với xu hướng trên mạng xã hội.

Ở đó, công nghệ đóng vai trò hỗ trợ quá trình thể hiện, còn kiến thức và tư duy của người sáng tạo quyết định nội dung nào cần được lựa chọn, nhấn mạnh và truyền tải.

AI hỗ trợ sáng tạo, con người chịu trách nhiệm kiểm chứng

Bên cạnh cách khai thác chất liệu và lựa chọn định dạng, việc ứng dụng AI trong sản xuất nội dung di sản cũng thu hút sự quan tâm của sinh viên HCM-UTE tại phần giao lưu.

Trước những câu hỏi về khả năng sử dụng AI để rút ngắn thời gian nghiên cứu, xây dựng kịch bản và xử lý hình ảnh, các diễn giả nhìn nhận công nghệ có thể hỗ trợ người sáng tạo ở nhiều công đoạn. Tuy nhiên, những thông tin do AI cung cấp vẫn cần được đối chiếu, kiểm chứng trước khi đưa vào sản phẩm.

Từ kinh nghiệm thực hiện các nội dung về văn hóa và du lịch, Bỏng Ngô Mario chia sẻ,  AI có thể giúp gợi ý hướng triển khai hoặc hỗ trợ một số thao tác kỹ thuật, nhưng người làm nội dung vẫn phải trực tiếp xây dựng kịch bản, chọn lọc tư liệu và chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin.

Nhắc lại một sai sót từng gặp khi thực hiện nội dung liên quan đến Mẹ Nam Hải tại Bạc Liêu, anh cho rằng giới hạn kiến thức của người sáng tạo có thể dẫn đến những diễn giải thiếu chính xác. Trải nghiệm này cho thấy việc kiểm chứng không chỉ cần thiết đối với thông tin do AI tạo ra mà còn là yêu cầu xuyên suốt quá trình tác nghiệp.

Đặc biệt, với những nội dung liên quan đến lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng, một chi tiết sai lệch có thể làm thay đổi cách công chúng hiểu về nhân vật, sự kiện hoặc giá trị văn hóa được đề cập.

Do đó, việc ứng dụng AI đòi hỏi người sáng tạo phải có nền tảng kiến thức, tư duy phản biện và khả năng đánh giá nguồn thông tin. Công nghệ có thể rút ngắn thời gian sản xuất, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của người làm nội dung đối với tác phẩm và công chúng.

Khép lại tọa đàm, các diễn giả gửi đến người trẻ ba thông điệp: sáng tạo cần bắt đầu từ sự tử tế; tư duy có thể vươn ra thế giới nhưng vẫn phải giữ được bản sắc Việt Nam, và như ông Lâm Huỳnh chia sẻ: “Di sản văn hóa là câu chuyện của quá khứ, nhưng cách kể chuyện của bạn là ở tương lai”.

Công nghệ có thể mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng chính trải nghiệm, sự thấu cảm và góc nhìn độc bản của con người mới quyết định câu chuyện di sản sẽ được hiểu và ghi nhớ như thế nào. Khi người trẻ biết sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, di sản không chỉ xuất hiện trên mạng xã hội mà còn có cơ hội tiếp tục sống trong đời sống đương đại.