Hành lang pháp lý mới kích hoạt dòng chảy công nghiệp văn hóa

Năm 2025, doanh thu phòng vé Việt Nam đạt 5.593 tỷ đồng, theo số liệu do CGV Việt Nam công bố. Trong đó, phim Việt chiếm khoảng 62% thị phần, với những tác phẩm đạt doanh thu nổi bật như Mưa đỏ (714 tỷ đồng), Bộ tứ báo thủ (khoảng 332 tỷ đồng). Cùng với 4,9 tỷ lượt tải trên toàn cầu của các trò chơi do studio Việt Nam phát triển, những con số này cho thấy sức hút của sản phẩm sáng tạo trong nước và khả năng tiếp cận lượng công chúng lớn.

Dù vậy, doanh thu phòng vé hay lượt tải ứng dụng mới chỉ phản ánh một phần quy mô thị trường. Để phát triển bền vững, các chủ thể sáng tạo vẫn cần những điều kiện nền tảng về vốn, nhân lực chuyên sâu, công nghệ và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Đây cũng là những bài toán cốt lõi được đặt ra trong quá trình xây dựng dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Với cách tiếp cận theo chuỗi giá trị - từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu dùng và tái đầu tư, dự thảo hướng tới bổ sung những cơ chế còn thiếu, tháo gỡ vướng mắc pháp lý và tạo điều kiện để thị trường vận hành hiệu quả hơn.

Khơi thông nguồn lực và bảo vệ tài sản sáng tạo

Nhìn nhận về bản chất của lĩnh vực này, chuyên gia truyền thông Lê Quốc Vinh (Chủ tịch Le Group of Companies) nhấn mạnh rằng, công nghiệp văn hóa là một khái niệm hoàn toàn mới và không thể đánh đồng với việc làm văn hóa hay tổ chức các chương trình nghệ thuật thông thường. Về bản chất, đây là một hoạt động kinh tế cực kỳ đặc thù, nơi nguồn lực tạo ra sản phẩm không nằm ở tài chính hay tài nguyên thiên nhiên, mà bắt nguồn từ trí tuệ và sự sáng tạo của con người. Năng lực sáng tạo này là nguồn tài nguyên bình đẳng giữa các quốc gia, thậm chí người Việt Nam sở hữu tiềm năng sáng tạo không hề kém cạnh, nếu không muốn nói là có những lợi thế vượt trội so với nhiều nước trên thế giới.

Nguồn lực sáng tạo đó chỉ có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế khi được phát huy trong một chuỗi giá trị có sự kết nối và vận hành minh bạch. Một trong những điểm nhấn của dự thảo Luật là các cơ chế hỗ trợ xác lập, bảo hộ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó, phần mềm phục vụ sáng tạo và nền tảng số hỗ trợ sở hữu trí tuệ được đề xuất công nhận là hạ tầng nền tảng nhằm hỗ trợ lưu vết quá trình hình thành tác phẩm. Cùng với đó, định hướng nâng cao năng lực định giá quyền sở hữu trí tuệ sẽ tạo cơ sở để loại tài sản đặc thù này tham gia giao dịch, đầu tư và huy động vốn.

Dù vậy, hiệu quả chính sách không chỉ phụ thuộc vào việc thành lập sàn giao dịch hay nền tảng công nghệ. Tiêu chuẩn xác lập quyền, phương pháp định giá, tính minh bạch và cơ chế xử lý tranh chấp phải được quy định chặt chẽ để tạo niềm tin cho các bên tham gia.

Mặt khác, chính sách hỗ trợ cần gắn liền với đặc thù từng ngành. Với ngành game, yêu cầu cấp thiết là nhân lực thiết kế và quản trị sản phẩm chuyên sâu, đòi hỏi cơ chế kết nối giữa cơ sở đào tạo và studio thông qua các dự án thực hành. Với các lĩnh vực nghệ thuật và thủ công truyền thống, bài toán lại nằm ở cơ chế truyền nghề và đặt hàng sáng tạo.

Việc UNESCO ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp cho thấy: lưu giữ tri thức phải song hành với tạo dựng sinh kế cho cộng đồng thực hành. Khi sản phẩm có thị trường, người làm nghề mới có điều kiện duy trì công việc, truyền dạy cho thế hệ sau và tiếp tục sáng tạo trên nền tảng di sản.

Từ quy định trên giấy đến hiệu quả thực thi

Ngày 24/10/2026, Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Tại phiên họp, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành luật, đồng thời đề nghị rà soát kỹ tính khả thi của các cơ chế: từ định giá sở hữu trí tuệ, phát triển cụm công nghiệp sáng tạo, sử dụng tài sản công, đến ưu đãi tài chính và quản lý trên không gian mạng.

Phân tích ở góc độ thị trường, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, nhấn mạnh, công nghiệp văn hóa là lĩnh vực đặc thù và doanh nghiệp chỉ mạnh dạn đổ vốn khi nhìn thấy rõ thị trường, sự bảo vệ quyền lợi hợp pháp cùng tính dự báo của chính sách. Nếu bản quyền dễ bị vi phạm, thủ tục đất đai phức tạp, thuế phí chưa hợp lý hay cơ chế hợp tác, đặt hàng công thiếu minh bạch, dòng vốn tư nhân sẽ rất dè dặt. Do đó, cùng với ưu đãi, cần hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp lý về quyền tác giả, hợp tác công - tư, không gian sáng tạo công cộng, đầu tư mạo hiểm và hạ tầng dữ liệu số. Chỉ khi đó, doanh nghiệp mới xem văn hóa là lĩnh vực chiến lược để đầu tư bền vững thay vì chỉ tham gia các dự án ngắn hạn.

Thực tiễn thẩm tra dự án Luật cũng khẳng định, một khuôn khổ pháp lý mới chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng đánh giá kỹ lưỡng về nguồn lực và khả năng tổ chức thực hiện. Một cơ chế ưu đãi chỉ có giá trị khi quy trình tiếp cận minh bạch. Một sàn giao dịch chỉ vận hành khi nguồn cung sản phẩm được xác lập quyền rõ ràng. Tương tự, các tổ hợp sáng tạo cần được đặt trong quy hoạch hạ tầng và cơ chế vận hành phù hợp.

Khi luật được thông qua, hệ thống văn bản hướng dẫn dưới luật sẽ giữ vai trò quyết định trong việc cụ thể hóa các nguyên tắc. Yêu cầu đặt ra là phân công rõ trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo; đồng thời thiết lập tiêu chí đánh giá và cơ chế giám sát công khai nhằm hạn chế nguy cơ trục lợi.

Mục tiêu cuối cùng của Luật không chỉ dừng ở việc gia tăng số lượng sản phẩm hay doanh thu. Một hệ sinh thái phát triển thực chất phải kết nối được người sáng tạo, nhà sản xuất, đơn vị phân phối, nhà đầu tư và công chúng; bảo đảm thành quả sáng tạo được bảo hộ và tái đầu tư bền vững. Với các lĩnh vực gắn với di sản, nguồn lực kinh tế phải góp phần duy trì sinh kế cộng đồng, trao thêm cơ hội để giá trị truyền thống tiếp nối trong đời sống đương đại.

Chặng đường từ một dự thảo chính sách đến những thay đổi cụ thể còn phụ thuộc vào chất lượng quy định và quyết tâm tổ chức thực hiện. Nhưng nếu được thiết kế khả thi và triển khai nhất quán, đạo luật sẽ tạo nền tảng vững chắc để văn hóa vừa được bảo vệ, vừa trở thành động lực chiến lược cho phát triển kinh tế - xã hội./.