Trước đây, món bánh chưng thảo dược thường được làm vào các dịp lễ, Tết, ngày cưới hỏi hoặc trong những sự kiện quan trọng của gia đình, dòng dòng họ. Loại bánh này không chỉ là món ăn dâng cúng tổ tiên, bánh còn thể hiện sự tri ân đối với đất trời, núi rừng – nơi đã nuôi dưỡng cuộc sống của cộng đồng người Mường qua nhiều thế hệ.

Điểm đặc biệt của bánh chưng thảo dược nằm ở màu sắc và hương vị. Khác với bánh chưng truyền thống, bánh có màu đen tự nhiên, được tạo nên từ các loại lá rừng như lá gùn, lá gai, lá cầm.... Những loại lá này được người dân hái về, phơi khô, đốt thành than rồi giã mịn thành bột. Bột than được hòa với nước và trộn đều cùng gạo nếp, tạo nên màu đen đặc trưng cho bánh. Theo kinh nghiệm dân gian, các loại thảo dược rừng không chỉ tạo màu, mùi vị riêng mà còn mang lại cảm giác mát lành cho cơ thể.

Nguyên liệu làm bánh được lựa chọn kỹ lưỡng, chủ yếu là các sản vật địa phương. Gạo nếp sử dụng là giống nếp gà gáy, hạt tròn, thơm và dẻo. Đỗ xanh được đãi sạch vỏ, thịt lợn chọn phần ba chỉ vừa nạc vừa mỡ, ướp gia vị vừa phải. Lá dong bánh tẻ, bản vừa, được rửa sạch và lau khô trước khi gói. Sự kết hợp hài hòa giữa các nguyên liệu tạo nên hương vị đặc trưng khó trộn lẫn.

Bánh chưng thảo dược được gói hoàn toàn bằng tay, dáng bánh dài, đường kính vừa phải. Khi gói, người làm bánh xếp lá dong khéo léo, lần lượt cho gạo, đỗ xanh và thịt lợn theo từng lớp, bảo đảm bánh chín đều và giữ được hình dáng đẹp. Công đoạn luộc bánh cũng đòi hỏi sự cẩn thận và kiên nhẫn. Bánh được đun liên tục nhiều giờ, lửa phải đều để bánh chín nhuyễn từ trong ra ngoài. Khi bánh chín, người dân vớt ra để nguội rồi treo thành từng cặp, giúp bánh khô lá, bảo quản được lâu hơn.

Thưởng thức bánh chưng thảo dược, người ăn cảm nhận rõ vị dẻo thơm của nếp, vị bùi của đỗ xanh, vị béo của thịt lợn hòa quyện cùng hương thơm nhẹ, ngai ngái của thảo dược rừng. Đây không chỉ là hương vị của một món ăn, mà còn là hương vị của núi rừng và đời sống văn hóa cộng đồng.

Đối với đồng bào Mường xã Sơn Lương, việc gói và nấu bánh chưng thảo dược còn là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần, gắn kết. Người già truyền dạy cho con cháu cách chọn nguyên liệu, cách gói bánh và kể cho thế hệ trẻ nghe về phong tục, tập quán, về ý nghĩa của màu đen – biểu trưng cho sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, đất trời.

Trong những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển du lịch cộng đồng, bánh chưng thảo dược đang dần trở thành một sản phẩm ẩm thực đặc trưng của xã Sơn Lương. Du khách khi đến tham quan các bản Mường không chỉ được thưởng thức món bánh truyền thống, mà còn có thể trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm bánh cùng người dân địa phương. Đây là hướng đi góp phần bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân.

Chị Lam người địa phương chia sẻ trước kia người dân Mỹ Lung chỉ làm loại bánh này vào dịp Tết đến, nhưng ngày nay bánh chưng là món ăn phổ biến thường ngày, gia đình chị nhận làm bánh cho các gia đình có công việc như cưới , giỗ tết. Bên cạnh việc làm bánh kinh doanh chị cũng truyền dạy cho em gái, con gái để ghi nhớ công thức làm bánh chưng thảo dược, để lưu giữ nét văn hóa truyền thống tổ tiên để lại.

Với hương vị độc đáo và câu chuyện văn hóa đặc sắc, bánh chưng thảo dược không chỉ là niềm tự hào của đồng bào Mường xã Sơn Lương, mà còn là điểm nhấn ẩm thực giàu tiềm năng trong phát triển du lịch địa phương.