Họ là người hiểu sâu sắc từng làn điệu dân ca, từng động tác múa cổ, từng phong tục trong lễ hội hay tri thức bản địa liên quan đến nghề thủ công truyền thống. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn nghệ nhân đều lớn tuổi, sức khỏe hạn chế, điều kiện kinh tế còn khó khăn, trong khi việc truyền dạy cho thế hệ kế cận lại gặp nhiều trở ngại do lớp trẻ ngày càng rời xa môi trường truyền thống. Chính vì vậy, các chính sách hỗ trợ nghệ nhân, đặc biệt là nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú người dân tộc thiểu số, đóng vai trò vô cùng quan trọng để bảo tồn văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

Trong những năm gần đây, nhiều địa phương đã chú trọng hơn đến việc ban hành chính sách hỗ trợ nghệ nhân. Không chỉ dừng lại ở việc công nhận danh hiệu, các chính sách mới đã hướng tới hỗ trợ đời sống, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy và tham gia các hoạt động quảng bá văn hóa. Một số chương trình tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng truyền dạy cho nghệ nhân được tổ chức thường xuyên, giúp họ có đủ phương pháp, điều kiện để lan tỏa di sản đến cộng đồng trẻ. Ý nghĩa của những chính sách này không chỉ nằm ở hỗ trợ vật chất mà quan trọng hơn là sự ghi nhận, tôn vinh đóng góp của nghệ nhân – những người dành cả cuộc đời gắn bó với văn hóa dân tộc mình.

Việc hỗ trợ nghệ nhân dân tộc thiểu số cũng đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt và phù hợp với điều kiện từng vùng. Nhiều nghệ nhân sống ở vùng sâu, vùng xa, đường sá đi lại khó khăn, việc tham gia các lớp tập huấn hay truyền dạy tập trung đôi khi không khả thi. Vì vậy, một số địa phương đã triển khai mô hình "truyền dạy tại chỗ", tổ chức lớp học ngay trong cộng đồng, để nghệ nhân thuận tiện chia sẻ kiến thức. Các lớp học này thường được duy trì vào những khoảng thời gian phù hợp với mùa vụ nông nghiệp của đồng bào, nhờ đó thu hút được đông đảo thanh thiếu niên tham gia. Không chỉ học kỹ năng, các em còn được làm quen với câu chuyện xoay quanh các làn điệu, nghi lễ, trang phục… giúp văn hóa được thấm dần từ đời sống.

Một điểm nhấn quan trọng của chính sách hỗ trợ nghệ nhân là tạo điều kiện để họ tham gia vào hoạt động quảng bá văn hóa. Nhiều lễ hội, sự kiện văn hóa – du lịch ở các địa phương thường mời nghệ nhân thực hành các hình thức văn hóa truyền thống như trình diễn cồng chiêng, dệt thổ cẩm, chế tác nhạc cụ, giới thiệu ẩm thực bản địa… Sự xuất hiện của nghệ nhân không chỉ mang đến tính chân thực cho sự kiện mà còn giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa địa phương. Qua đó, hình ảnh nghệ nhân được nâng cao, vị thế của họ trong xã hội cũng được đề cao đúng mức.

Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, cần quan tâm nhiều hơn đến đội ngũ kế cận – những người sẽ tiếp nối sự nghiệp gìn giữ văn hóa. Nhiều nghệ nhân chia sẻ rằng họ mong muốn truyền lại kiến thức, nhưng thiếu người học hoặc học rồi không theo nghề vì thu nhập không ổn định. Đây là vấn đề mà các địa phương cần tính toán giải pháp lâu dài. Một số mô hình hướng nghiệp gắn với du lịch cộng đồng bước đầu cho thấy tín hiệu tích cực. Khi các kỹ năng như dệt vải, làm đàn, chế biến món ăn truyền thống trở thành nguồn thu nhập từ du khách, nhiều bạn trẻ đã quay lại học nghề, coi đó là cơ hội phát triển kinh tế bền vững tại quê hương.

Sự vào cuộc của cộng đồng

Cùng với sự hỗ trợ của Nhà nước, sự vào cuộc của cộng đồng là yếu tố quyết định. Đối với nhiều nghệ nhân, điều khiến họ trăn trở nhất là nỗi lo văn hóa dân tộc sẽ dần mai một nếu không có người kế tục. Vì vậy, sự hưởng ứng của cả cộng đồng – đặc biệt là lớp trẻ – sẽ tiếp thêm động lực mạnh mẽ để nghệ nhân tiếp tục cống hiến. Nhiều buôn làng, thôn bản đã đứng ra thành lập câu lạc bộ văn hóa, mời nghệ nhân làm nòng cốt để tổ chức sinh hoạt định kỳ. Qua đó, không gian văn hóa dân tộc được tái tạo thường xuyên, góp phần gắn kết cộng đồng và tăng cường ý thức gìn giữ truyền thống.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc số hóa tri thức của nghệ nhân cũng mở ra cơ hội mới. Nhiều địa phương đã bắt đầu ghi âm, quay video, biên tập tài liệu để lưu trữ và phổ biến các làn điệu dân ca, nghi lễ truyền thống hay kỹ thuật làm nghề thủ công. Dù không thể thay thế việc học trực tiếp, nhưng kho tư liệu số sẽ góp phần bảo vệ tri thức trong dài hạn, đồng thời giúp văn hóa dân tộc tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng trẻ.

Có thể khẳng định rằng nghệ nhân là linh hồn của văn hóa dân tộc. Chính sách hỗ trợ nghệ nhân dân tộc thiểu số không chỉ là sự tri ân dành cho những đóng góp của họ mà còn là chiến lược quan trọng để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa trong thời đại mới. Khi nghệ nhân được tiếp sức, khi tri thức truyền thống được trao truyền, văn hóa dân tộc sẽ không chỉ là ký ức của quá khứ mà sẽ tiếp tục sống động trong đời sống cộng đồng hôm nay.