Trong suốt 81 năm qua, cùng với những biến chuyển của đất nước, phạm vi quản lý và yêu cầu phát triển của Ngành ngày càng mở rộng. Văn hóa không chỉ là đời sống tinh thần; di sản không chỉ là những giá trị cần bảo vệ; thể thao không chỉ là hoạt động rèn luyện sức khỏe; du lịch không chỉ đơn thuần là một ngành dịch vụ.

Mỗi bước phát triển của đời sống xã hội lại đặt ra những yêu cầu mới đối với quản lý nhà nước và, cùng với đó, yêu cầu hoàn thiện pháp luật.

Nếu ở những giai đoạn đầu, pháp luật chủ yếu tạo nền tảng cho việc tổ chức, quản lý và bảo vệ đời sống văn hóa thì trong tiến trình đổi mới và hội nhập, hệ thống pháp luật từng bước được mở rộng để điều chỉnh những lĩnh vực ngày càng đa dạng như di sản văn hóa, điện ảnh, thư viện, quảng cáo, thể dục thể thao, du lịch, xuất bản...

Sự hình thành của các đạo luật chuyên ngành vì thế không đơn thuần là sự gia tăng về số lượng văn bản. Đó là quá trình Nhà nước từng bước thể chế hóa đường lối, chủ trương về văn hóa, thể thao và du lịch; đồng thời tạo hành lang pháp lý để các nguồn lực xã hội được tham gia ngày càng sâu rộng vào quá trình phát triển.

Nhìn lại chặng đường đã qua, dấu ấn nổi bật của công tác xây dựng thể chế là hệ thống pháp luật về văn hóa, thể thao và du lịch ngày càng được hoàn thiện, bao phủ nhiều lĩnh vực của đời sống.

Trong lĩnh vực văn hóa, các quy định về di sản, điện ảnh, thư viện, quảng cáo, nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, nhiếp ảnh, xuất bản... từng bước hình thành những hành lang pháp lý tương đối toàn diện. Trong thể thao, pháp luật đã tạo nền tảng cho phát triển thể dục thể thao quần chúng, thể thao thành tích cao, thể thao chuyên nghiệp và huy động nguồn lực xã hội. Trong du lịch, hệ thống pháp luật ngày càng hướng tới việc phát triển du lịch thành ngành kinh tế có tính liên ngành, liên vùng và có sức lan tỏa lớn.

Một dấu mốc đáng chú ý trong tiến trình đó là Luật Di sản văn hóa năm 2024, được Quốc hội thông qua ngày 23/11/2024 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Luật mới tiếp tục khẳng định yêu cầu bảo vệ di sản, đồng thời nhấn mạnh việc phát huy giá trị di sản, huy động nguồn lực xã hội, tăng cường phân cấp, phân quyền và ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số. Đây là một ví dụ rõ nét cho sự thay đổi trong tư duy lập pháp: bảo tồn phải gắn với phát huy, quản lý phải gắn với tạo điều kiện để cộng đồng và xã hội tham gia.

Nhìn ở góc độ rộng hơn, quá trình hoàn thiện pháp luật đang diễn ra không phải theo từng lĩnh vực tách biệt mà ngày càng hướng tới việc tổ chức lại cả hệ thống pháp luật để đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ VHTTDL Phạm Cao Thái nhấn mạnh: “Hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật về văn hóa là hoàn thiện cách sắp xếp, tổ chức các văn bản quy phạm pháp luật về văn hóa bảo đảm sự cân đối, hài hòa, hiện đại, hợp lý, bao phủ được các lĩnh vực, hoạt động của ngành, các nội dung mới phát sinh trước tác động của cuộc cách mạng công nghệ và các xu hướng phát triển mới hiện nay”.

Theo ông Phạm Cao Thái, hệ thống pháp luật về văn hóa cần hướng tới tính đồng bộ, thống nhất, minh bạch, khả thi; tạo môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi, bảo đảm quyền hưởng thụ văn hóa của nhân dân và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Công tác hoàn thiện pháp luật cũng cần chuyển dần sang tư duy pháp luật kiến tạo, đơn giản hóa và cắt giảm thủ tục hành chính, đồng thời thích ứng với xu hướng chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Đó chính là bước chuyển từ tư duy xây dựng từng văn bản sang tư duy hoàn thiện cả một hệ thống thể chế.

Nếu nhìn vào công việc của ngành trong năm 2026, có thể thấy rõ hơn vị trí ngày càng quan trọng của xây dựng và hoàn thiện thể chế. Tính đến ngày 13/7/2026, Bộ VHTTDL đã chủ trì xây dựng 68 văn bản, gồm 2 dự án Luật, 1 dự án Nghị quyết của Quốc hội, 26 dự thảo Nghị định, 1 dự thảo Nghị quyết của Chính phủ, 1 dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ và 37 dự thảo Thông tư của Bộ trưởng. Trong số này, 1 Nghị quyết của Quốc hội, 10 Nghị định, 1 Nghị quyết của Chính phủ và 12 Thông tư đã được ban hành.

Con số này cho thấy công tác xây dựng pháp luật đã trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm, đòi hỏi sự tham gia trực tiếp, thường xuyên của lãnh đạo Bộ và toàn ngành.

Tại cuộc họp ngày 14/7/2026 về công tác xây dựng pháp luật, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh khẳng định “công tác hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế, chính sách và pháp luật phục vụ phát triển là một trong những kết quả nổi bật của ngành thời gian qua”. Bộ trưởng đồng thời yêu cầu các đơn vị tiếp tục rà soát việc triển khai các nghị quyết của Trung ương, Quốc hội, Chính phủ và chương trình công tác của Bộ để kịp thời đề xuất, bổ sung những chính sách, quy định còn thiếu, đáp ứng yêu cầu thực tiễn; đổi mới phương pháp xây dựng pháp luật, thực hiện nghiêm quy trình và tăng cường phối hợp, phát huy trí tuệ tập thể. 

Đây là một yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt trong năm 2026, khi ngành đồng thời phải triển khai những định hướng phát triển mới, thích ứng với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tiếp tục cải cách thủ tục hành chính.

Công tác xây dựng pháp luật vì vậy không thể chỉ được đo bằng số lượng văn bản ban hành. Quan trọng hơn là khả năng biến các quy định thành cơ chế vận hành hiệu quả, tháo gỡ những điểm nghẽn và tạo ra không gian phát triển cho người dân, doanh nghiệp và các chủ thể hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, du lịch. Đây cũng là lúc công tác xây dựng pháp luật của ngành đứng trước những bài toán chưa từng xuất hiện hoặc chưa được đặt ra với quy mô như hiện nay.

Chuyển đổi số làm thay đổi phương thức sáng tạo, sản xuất, phân phối và hưởng thụ các sản phẩm văn hóa. Trí tuệ nhân tạo đặt ra những vấn đề mới về quyền tác giả, dữ liệu, sáng tạo và trách nhiệm của các chủ thể. Các nền tảng số làm mờ đi ranh giới giữa thị trường trong nước và quốc tế. Trong thể thao, sự phát triển của thể thao chuyên nghiệp, kinh tế thể thao, khoa học thể thao và các mô hình kinh doanh mới cũng đòi hỏi hành lang pháp lý phù hợp. Trong du lịch, chuyển đổi số, du lịch xanh, du lịch cộng đồng, du lịch di sản và liên kết vùng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách. Vì vậy, một trong những thách thức lớn nhất của công tác lập pháp hiện nay là phải đi trước sự vận động của thực tiễn.

Nếu pháp luật chỉ sửa đổi khi những vấn đề mới đã phát sinh, khoảng cách giữa chính sách và thực tế sẽ ngày càng lớn. Ngược lại, một hệ thống pháp luật có tầm nhìn sẽ tạo ra không gian để cái mới hình thành, thử nghiệm và phát triển.

Tư duy này cũng được thể hiện trong định hướng của Bộ VHTTDL về việc tiếp tục hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật trong năm 2026 nhằm phục vụ đồng thời công tác quản lý nhà nước và xây dựng pháp luật của ngành.

Nếu Luật Di sản văn hóa 2024 là minh chứng cho bước tiến từ bảo tồn sang bảo tồn gắn với phát huy, thì dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang mở ra một chương mới: từ phát huy giá trị văn hóa đến tổ chức các nguồn lực văn hóa thành một ngành kinh tế có sức cạnh tranh. Đây là một yêu cầu xuất phát từ thực tiễn.

Sau hơn 12 năm thực hiện Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, tỷ trọng đóng góp của lĩnh vực này vào GDP giai đoạn 2018–2025 mới đạt khoảng 4–5%. Trong quá trình xây dựng dự án Luật, Bộ VHTTDL xác định mục tiêu là tạo hành lang pháp lý đồng bộ để khơi thông nguồn lực, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa và nâng cao đóng góp của lĩnh vực này đối với nền kinh tế.

Dự thảo Luật đang được xây dựng theo hướng tập trung vào những nhóm chính sách lớn như hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, tài sản trí tuệ, nhân lực và nhân tài, hạ tầng, thị trường, hỗ trợ tài chính và ưu đãi đầu tư. Đây là những vấn đề mà nếu chỉ điều chỉnh bằng các quy định rời rạc sẽ khó tạo thành một hệ sinh thái phát triển hoàn chỉnh, cũng là nơi thể hiện rõ nhất sự thay đổi trong tư duy lập pháp.

Văn hóa không còn chỉ được nhìn nhận ở phương diện giá trị tinh thần cần bảo vệ, mà ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực có thể tạo ra giá trị kinh tế, việc làm, thương hiệu quốc gia và sức mạnh mềm.

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đã cô đọng tinh thần đó bằng một thông điệp: “Chuyển bản sắc văn hóa thành tài sản trí tuệ, chuyển tài sản trí tuệ thành dòng tiền tạo ra giá trị kinh tế”.

Tại hội thảo lấy ý kiến về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa ngày 11/8/2026, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cũng nhấn mạnh công nghiệp văn hóa đang được xác định là ngành công nghiệp mũi nhọn, nhận được sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, với mục tiêu tạo thêm động lực cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Đây là một cách tiếp cận mới về vai trò của pháp luật. Pháp luật không chỉ đặt ra giới hạn để quản lý thị trường; pháp luật còn phải tạo dựng thị trường, kết nối các chủ thể, bảo vệ tài sản trí tuệ, thúc đẩy đầu tư và mở đường cho những mô hình kinh doanh sáng tạo.

Nhìn từ câu chuyện xây dựng pháp luật, 81 năm của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch có thể được hình dung như một hành trình liên tục mở rộng không gian phát triển.

Từ việc xây dựng nền tảng quản lý văn hóa trong những ngày đầu lập nước, ngành từng bước hình thành hệ thống luật chuyên ngành; từ quản lý bằng các công cụ hành chính chuyển sang quản lý bằng pháp luật; từ bảo vệ giá trị chuyển sang bảo vệ gắn với phát huy; từ nguồn lực nhà nước chuyển sang huy động nguồn lực xã hội; và ngày nay, từ quản lý các lĩnh vực đã hình thành sang kiến tạo những hệ sinh thái phát triển mới. Trọng trách đặt ra trong giai đoạn hiện nay vì thế rất lớn.

Đó là tiếp tục hoàn thiện pháp luật về văn hóa, thể thao, du lịch để thích ứng với mô hình quản trị mới; tiếp tục phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm tra, giám sát; tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở nguồn lực xã hội; xây dựng hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, kinh tế sáng tạo, AI và các mô hình kinh doanh mới; đồng thời hình thành những chính sách đủ mạnh để công nghiệp văn hóa, thể thao và du lịch phát huy tốt hơn vai trò trong nền kinh tế.

Nhìn lại 81 năm, có thể thấy công tác xây dựng pháp luật của ngành đã đi một chặng đường dài. Dấu mốc 28/8/2026 không chỉ ghi nhận những thành tựu đã đạt được mà chính là điểm tựa để Ngành mở ra những không gian phát triển mới với những đòi hỏi cao hơn, khắt khe hơn về công tác xây dựng thể chế: Đủ chặt chẽ để bảo đảm kỷ cương, nhưng đủ thông thoáng để giải phóng sức sáng tạo; đủ đồng bộ để quản lý hiệu quả, nhưng cũng đủ linh hoạt để mở đường cho phát triển.

Nếu 81 năm trước, nhiệm vụ lớn của ngành là góp phần xây dựng nền văn hóa của một quốc gia độc lập thì hôm nay, trọng trách đã ở một tầm vóc khác khi từng bước xây dựng không gian thể chế để văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, thể thao trở thành một thành tố của chất lượng sống và du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng, qua đó đóng góp ngày càng thiết thực vào mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước./.