Tại Diễn đàn "Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo - Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia", Giám đốc IPCOM Việt Nam Trần Thị Tám, đã trình bày tham luận với chủ đề “Từ sở hữu trí tuệ công nghệ đến sở hữu trí tuệ văn hóa và sáng tạo”, tập trung làm rõ khái niệm Tech IP, Cultural IP và khả năng kết hợp giữa công nghệ với tài sản văn hóa để tạo ra những giá trị mới.

Từ The Eras tour đến “Swiftonomics”

Để minh họa cho khả năng khai thác và lan tỏa của tài sản trí tuệ, Giám đốc IPCOM Việt Nam Trần Thị Tám dẫn trường hợp “The Eras tour” của Taylor Swift - một ví dụ điển hình được nhắc đến tại nhiều diễn đàn quốc tế trong giai đoạn 2024-2025.

Ban đầu, The Eras tour chỉ là tour diễn được tổ chức nhằm quảng bá cho các album của Taylor Swift. Tuy nhiên, với 149 buổi biểu diễn trên toàn cầu, chương trình đã bán ra khoảng 10,1 triệu vé, trải dài qua 5 châu lục trong giai đoạn từ tháng 3/2023 đến tháng 12/2024. Doanh thu của tour được dự tính đạt khoảng 2,2 tỷ USD.

Tại Đông Nam Á, Singapore tổ chức 6 đêm diễn. Chính phủ Singapore đã chủ động tài trợ kinh phí để giành quyền độc quyền tổ chức các buổi biểu diễn nhằm kích cầu du lịch và thu hút dòng tiền quốc tế.

Tác động kinh tế từ tour diễn mạnh mẽ đến mức các chuyên gia đặt ra thuật ngữ “Swiftonomics”.

Tại Mỹ, tổng doanh thu, gồm chi tiêu trực tiếp và gián tiếp, ước đạt 10 tỷ USD. Riêng doanh thu phòng nghỉ tại Chicago ước đạt 39 triệu USD; tại Los Angeles tăng 320 triệu USD và tạo ra khoảng 3.300 việc làm gián tiếp.

Tại Singapore, doanh thu ước tính đạt từ 350-500 triệu USD, trong đó 70% khán giả là khách quốc tế, mang lại nguồn thu lớn cho ngành hàng không, du lịch, lưu trú và các sản phẩm bán kèm. Tại Nhật Bản, doanh thu ước tính khoảng 1 tỷ USD.

Theo bà Trần Thị Tám, trường hợp này cho thấy giá trị của một sản phẩm văn hóa không chỉ nằm ở sản phẩm ban đầu mà có thể được mở rộng thông qua nhiều hình thức khai thác khác nhau.

Tech IP và Cultural IP: Hai không gian khai thác tài sản trí tuệ

Theo bà Trần Thị Tám, trong Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam hiện hành không có thuật ngữ “Tech IP”. Khung pháp lý hiện chia thành 3 nhóm gồm: quyền tác giả và quyền liên quan; quyền sở hữu công nghiệp; và quyền đối với giống cây trồng.

Dưới góc độ chuyên môn, Tech IP có thể bao gồm các đối tượng như sáng chế, giải pháp hữu ích, phần mềm, mã nguồn, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, bí mật kinh doanh, kiểu dáng kỹ thuật, dữ liệu, mô hình trí tuệ nhân tạo (AI), giống cây trồng...

Tech IP có thể được hiểu là tập hợp các giải pháp được phát triển từ hoạt động R&D như sáng chế, phần mềm, thiết kế chip, dữ liệu, mô hình AI hay bí quyết công nghệ. Các tài sản này được khai thác thương mại chủ yếu trong nội bộ ngành thông qua chuyển giao công nghệ, cấp phép, cấp phép chéo hoặc góp vốn nhằm nâng cao tri thức kỹ thuật, cải thiện dòng tiền và năng lực cạnh tranh.

Trong khi đó, Cultural IP gắn với hàng loạt sản phẩm văn hóa như phim ảnh, chương trình biểu diễn, bản ghi âm, bản ghi hình, lễ hội, điểm đến du lịch, đặc sản làng nghề, sản phẩm thủ công mỹ nghệ...

Cultural IP được bảo hộ thông qua quyền tác giả đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học; quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng; cùng các công cụ như nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận để phân biệt hàng hóa, dịch vụ.

Bà Trần Thị Tám cho rằng có thể hiểu Cultural IP là những sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa có khả năng khai thác lặp đi lặp lại và mở rộng sang nhiều ngành nghề khác nhau, từ giải trí, điện ảnh, hàng tiêu dùng đến du lịch, với sự hỗ trợ của công nghệ nhằm tạo ra doanh thu và năng lực cạnh tranh.

Cả Tech IP và Cultural IP đều là quyền sở hữu trí tuệ và có đặc tính khai thác lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, độ rộng không gian khai thác của hai nhóm này có sự khác biệt.

Với Tech IP, phạm vi khai thác thường giới hạn trong một ngành nhất định. Ví dụ một con chip được bán hay cấp phép thì mục đích cuối cùng vẫn là sản xuất các thiết bị điện tử.

Trong khi đó, Cultural IP có phạm vi khai thác mang tính đa ngành. Ví dụ, một nhân vật có thể được khai thác qua điện ảnh, sản xuất hàng tiêu dùng, xây dựng công viên chủ đề như mô hình Disney, hoặc phát triển thành sản phẩm làng nghề, du lịch.

Công nghệ hỗ trợ khai thác tài sản văn hóa

Theo bà Trần Thị Tám, Tech IP đóng vai trò là hạ tầng và công cụ thúc đẩy sự phát triển của Cultural IP trên nhiều phương diện.

Trước hết là bảo tồn, số hóa di sản, Tech IP cho phép quét 3D di sản, số hóa và vector hóa các hoa văn cổ, tạo lập kho dữ liệu tài sản, phục vụ cấp phép sử dụng.

Tiếp đó là trải nghiệm và trình diễn. Công nghệ thực cảnh, trình chiếu ánh sáng, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), hay các thiết bị tương tác như lightstick trong các sự kiện âm nhạc tạo ra những phương thức trải nghiệm mới.

Tech IP cũng hỗ trợ phân phối và thương mại hóa thông qua các nền tảng phát trực tuyến, hệ thống bán vé trực tuyến và thương mại điện tử.

Ở góc độ sáng tạo, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2025 đã bước đầu ghi nhận AI như một công cụ hỗ trợ sáng tạo. Sản phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của AI vẫn có thể được bảo hộ nếu chứng minh được đóng góp sáng tạo đáng kể của con người.

Tại Việt Nam, nhiều di tích và đơn vị đã áp dụng Tech IP để khai thác Cultural IP, điển hình như các dự án trình chiếu 3D Mapping và tour đêm tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay Hoàng thành Thăng Long.

Mở rộng không gian khai thác văn hóa

Bên cạnh đó, bà Trần Thị Tám cũng đề cập đến một số lĩnh vực tiêu biểu có sử dụng Cultural IP và ứng dụng Tech IP.

Với văn hóa truyền thống, bài hát “Bắc Bling” đạt 300 triệu lượt xem tính đến tháng 3/2026. Đây là một con số đáng chú ý khi ca sĩ Hòa Minzy đã sử dụng chất liệu âm nhạc truyền thống để sản xuất một sản phẩm mới. Tương tự, chất liệu hát xẩm Hà Nội được Soobin Hoàng Sơn khai thác, tạo nên một tác phẩm ấn tượng, được biểu diễn trong concert cá nhân, sau đó quay MV và tiếp tục được trình diễn.

Theo bà Trần Thị Tám, việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm hiện đại giúp rút ngắn khoảng cách, đưa văn hóa dân gian tiếp cận dễ dàng hơn với khán giả trẻ và vươn ra quốc tế.

Ở lĩnh vực truyền hình, bà Trần Thị Tám đề cập đến chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai”. Đây là một format mua bản quyền từ nước ngoài khi được khai thác toàn diện đã tạo ra chuỗi giá trị nhiều tầng.

Điểm đáng chú ý của chương trình là tạo ra những sản phẩm mới, trong đó có khai thác văn hóa truyền thống, những làn điệu chèo, dân ca truyền thống như “Đào liễu”, “Mưa trên phố Huế” được phối lại theo cách hoàn toàn mới, tạo nên những bản nhạc bắt tai, phù hợp với thị hiếu của giới trẻ.

Từ chương trình truyền hình, các nội dung tiếp tục được đăng tải trên YouTube để khai thác quyền liên quan và doanh thu từ nền tảng số. Ngoài ra, chương trình phát triển thành các đêm concert, phim điện ảnh concert và các sản phẩm thương mại đi kèm. Những sản phẩm thương mại độc quyền, trong đó có lightstick tích hợp công nghệ điều khiển ánh sáng theo giai điệu, góp phần tạo sự gắn kết với cộng đồng người hâm mộ và mở rộng nguồn doanh thu.

Điện ảnh gắn với phát triển du lịch

Bà Trần Thị Tám nhấn mạnh, điện ảnh cũng là một lĩnh vực tiêu biểu cho khả năng mở rộng giá trị của Cultural IP sang du lịch.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy series phim The Lord of the Rings (Chúa tể của những chiếc nhẫn) và The Hobbit của đạo diễn Peter Jackson không chỉ mang lại doanh thu phòng vé mà còn biến ngôi làng Hobbiton trở thành điểm đến du lịch nổi tiếng thế giới tại New Zealand.

Tại Việt Nam, các địa phương đã bắt đầu có chính sách tài trợ, hỗ trợ các đoàn làm phim quay bối cảnh tại địa phương nhằm quảng bá hình ảnh du lịch, trong đó có trường hợp phim Kong: Skull Island.

Từ những trường hợp trên, có thể thấy, Tech IP và Cultural IP có những không gian khai thác khác nhau nhưng có thể hỗ trợ và thúc đẩy lẫn nhau. Công nghệ tạo ra các phương thức mới để bảo tồn, trình diễn, phân phối và bảo vệ tài sản văn hóa; trong khi các sản phẩm văn hóa có khả năng mở rộng sang nhiều lĩnh vực, từ giải trí, điện ảnh đến hàng tiêu dùng và du lịch. Sự kết hợp giữa hai không gian này góp phần chuyển hóa các giá trị sáng tạo thành những sản phẩm có khả năng tạo doanh thu, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh, góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.