Công nghiệp văn hóa đứng trước cơ hội lớn trong kỷ nguyên số

Tại Hội nghị cung cấp thông tin cho báo chí về công tác nhân quyền và thông tin đối ngoại tháng 5/2026 diễn ra vào sáng 21/5 tại Hà Nội, ông Lê Minh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VHTTDL) cho biết, để công nghiệp văn hóa phát triển đúng hướng và bền vững, truyền thông cần đóng vai trò kiến tạo nhận thức xã hội, thúc đẩy văn hóa tôn trọng bản quyền, hài hòa lợi ích giữa chủ thể quyền, nhà sáng tạo và công chúng.

Theo Phó Cục trưởng Lê Minh Tuấn, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, nền tảng phân phối nội dung trực tuyến, mạng xã hội và các mô hình kinh doanh dựa trên tài sản trí tuệ đang mở ra nhiều cơ hội mới cho các ngành công nghiệp văn hóa như điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, game, quảng cáo, nội dung số, thủ công mỹ nghệ và du lịch văn hóa. Trong xu thế toàn cầu hóa nội dung và phát triển kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa ngày càng được nhận diện là động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế và phát triển con người. Không chỉ dừng ở giá trị tinh thần, các sản phẩm văn hóa hiện nay còn có khả năng thương mại hóa mạnh mẽ, tạo nguồn thu lớn thông qua khai thác bản quyền, nền tảng số, sản phẩm phái sinh và các mô hình kinh doanh sáng tạo.

Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội phát triển, lĩnh vực này cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Theo ông Lê Minh Tuấn, nhận thức của một bộ phận tổ chức, cá nhân về vai trò của quyền tác giả và quyền liên quan vẫn còn hạn chế; tình trạng sử dụng tác phẩm không xin phép, không trả tiền bản quyền hay khai thác nội dung trái phép trên môi trường số vẫn diễn ra phức tạp. Những hành vi vi phạm bản quyền không chỉ ảnh hưởng trực tiếp tới quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nghệ sĩ, nhà sản xuất mà còn làm suy giảm động lực sáng tạo, cản trở sự phát triển lành mạnh của thị trường nội dung và các ngành công nghiệp văn hóa.

Đáng chú ý, ông Lê Minh Tuấn cũng cho rằng việc thực thi quyền tác giả nếu quá cứng nhắc, chỉ chú trọng lợi ích của chủ thể quyền mà chưa quan tâm tới quyền sáng tạo của nghệ sĩ trẻ hay quyền tiếp cận, hưởng thụ sản phẩm văn hóa của công chúng cũng sẽ ảnh hưởng tới mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa. Theo đó, truyền thông về công nghiệp văn hóa, quyền tác giả và quyền liên quan cần được triển khai chủ động, bài bản, có trọng tâm, không chỉ dừng lại ở việc đưa tin mà phải góp phần định hướng nhận thức xã hội, thúc đẩy hành vi tiêu dùng hợp pháp và xây dựng thị trường văn hóa minh bạch, bền vững. Đồng thời, phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa chủ thể quyền, người sáng tạo và công chúng nhằm lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam tới trong nước và quốc tế.

Xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền và phát triển thị trường sáng tạo

Phó Cục trưởng Lê Minh Tuấn nhấn mạnh, truyền thông về công nghiệp văn hóa, quyền tác giả và quyền liên quan hướng tới ba mục tiêu cơ bản: nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của công nghiệp văn hóa; tăng cường ý thức tuân thủ pháp luật về bản quyền; đồng thời thúc đẩy phát triển thị trường nội dung số lành mạnh và xuất khẩu sản phẩm công nghiệp văn hóa Việt Nam. Trong đó, công nghiệp văn hóa cần được nhìn nhận không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần mà còn là lĩnh vực kinh tế quan trọng dựa trên sáng tạo, công nghệ, tài sản trí tuệ và khả năng thương mại hóa các giá trị văn hóa.

Ông Lê Minh Tuấn cho rằng báo chí và truyền thông cần tập trung tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo; đồng thời làm rõ vai trò của công nghiệp văn hóa trong tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và quảng bá hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế. Đặc biệt, truyền thông cần giới thiệu và phổ biến hiệu quả nhiều văn bản quan trọng như Luật Sở hữu trí tuệ; Nghị định số 17/2023/NĐ-CP; Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam; Quyết định số 2486/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Một trong những nội dung được nhấn mạnh là phát triển thị trường và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Theo đó, công nghiệp văn hóa chỉ có thể phát triển bền vững khi các sản phẩm sáng tạo được bảo hộ, khai thác và thương mại hóa hiệu quả. Truyền thông cần làm rõ chuỗi giá trị của sản phẩm công nghiệp văn hóa từ sáng tạo, sản xuất, phân phối, truyền thông đến khai thác thương mại và mở rộng sản phẩm phái sinh.

Bên cạnh đó, cần giới thiệu các mô hình kinh doanh dựa trên tài sản trí tuệ như phát hành, phân phối, cấp phép, nhượng quyền, khai thác bản quyền trên nền tảng số hay du lịch văn hóa, trải nghiệm văn hóa. Việc lan tỏa các mô hình thành công của doanh nghiệp, startup, nghệ sĩ, nhà sáng tạo trong khai thác tài sản trí tuệ sẽ góp phần hình thành thị trường bản quyền minh bạch và hiệu quả hơn.

Theo ông Lê Minh Tuấn, truyền thông cũng cần tập trung vào các lĩnh vực trọng điểm của công nghiệp văn hóa như điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, quảng cáo, phần mềm và trò chơi giải trí, thủ công mỹ nghệ và du lịch văn hóa. Đối với điện ảnh, cần chú trọng truyền thông về công nghiệp điện ảnh trong kỷ nguyên số, bản quyền phim trên nền tảng số và quảng bá hình ảnh quốc gia thông qua điện ảnh. Với lĩnh vực âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn, cần quan tâm tới thị trường âm nhạc số, quyền của nghệ sĩ và xu hướng xuất khẩu sản phẩm biểu diễn. Đối với game và nội dung số, cần khẳng định đây là lĩnh vực giàu tiềm năng tăng trưởng và hội nhập quốc tế.

Truyền thông phải kiến tạo nhận thức và dẫn dắt hành vi xã hội

Một nội dung quan trọng khác được Phó Cục trưởng Lê Minh Tuấn đề cập là vai trò của chuyển đổi số và công nghệ trong phát triển công nghiệp văn hóa. Theo đó, công nghệ đang làm thay đổi căn bản phương thức sáng tạo, sản xuất, lưu trữ, phân phối và tiêu dùng sản phẩm văn hóa. Các nền tảng OTT, mạng xã hội, streaming, thương mại điện tử cùng những công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay blockchain đang tạo ra không gian phát triển mới cho công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, môi trường số cũng đặt ra nhiều thách thức về quản lý và bảo vệ quyền tác giả khi nguy cơ sao chép, phát tán và khai thác trái phép tác phẩm ngày càng gia tăng. Vì vậy, truyền thông cần giúp công chúng hiểu đúng về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý trong môi trường sáng tạo mới, đặc biệt trong bối cảnh nhiều sản phẩm có thể được tạo ra hoặc hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo. Theo ông Lê Minh Tuấn, xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền phải trở thành nhiệm vụ lâu dài của toàn xã hội. Truyền thông cần phản ánh các vụ việc vi phạm điển hình, kết quả thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm nhằm nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và góp phần xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh.

Bên cạnh việc phản ánh vi phạm, truyền thông cũng cần lan tỏa các mô hình tích cực như nghệ sĩ chủ động bảo vệ quyền, doanh nghiệp sử dụng nội dung hợp pháp, nền tảng số hợp tác bảo vệ bản quyền hay các tổ chức trung gian thực hiện hiệu quả việc cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền. Đây được xem là cách tiếp cận tích cực nhằm hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng.

Về hình thức truyền thông, ông Lê Minh Tuấn cho rằng cần triển khai đa dạng, kết hợp giữa báo chí truyền thống và truyền thông số với nhiều loại hình như tin, bài phân tích, phóng sự, tọa đàm, infographic, podcast, video clip hay các sản phẩm đa phương tiện hiện đại. Nội dung cần được thể hiện sinh động, gần gũi, phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là giới trẻ và người sử dụng Internet. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các cơ quan báo chí, phát thanh, truyền hình, báo điện tử và nền tảng truyền thông có độ phủ rộng nhằm lan tỏa mạnh mẽ thông điệp về công nghiệp văn hóa và bản quyền trong toàn xã hội.

Theo Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Lê Minh Tuấn, công nghiệp văn hóa là động lực phát triển kinh tế sáng tạo và phát triển bền vững của Việt Nam; bản quyền là nền tảng của sáng tạo, còn tôn trọng bản quyền chính là tôn trọng lao động sáng tạo. Ông cũng nhấn mạnh, chuyển đổi số mở ra cơ hội lớn cho công nghiệp văn hóa nhưng phải đi đôi với bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan; đồng thời cần chia sẻ, hài hòa lợi ích giữa chủ thể quyền, nhà sáng tạo trẻ và công chúng để cùng hướng tới mục tiêu lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần phát triển kinh tế sáng tạo quốc gia./.