Khắc phục chồng chéo, dàn trải, thu gọn đầu mối quản lý

Trình bày Tờ trình tóm tắt về giải pháp thống nhất các Chương trình mục tiêu quốc gia, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, việc xây dựng Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể là bước cụ thể hóa chủ trương của Bộ Chính trị và chỉ đạo của Đảng ủy Chính phủ.

Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, Quốc hội khóa XV đã phê duyệt chủ trương đầu tư 4 Chương trình tại các Nghị quyết số 162/2024/QH15, 249/2025/QH15, 257/2025/QH15 và 262/2025/QH15.

Tuy nhiên, thực trạng quản lý các Chương trình hiện nay vẫn còn nhiều bất cập như: nội dung dàn trải, văn bản hướng dẫn cồng kềnh, giao thoa về đối tượng, địa bàn và nhiệm vụ; lập kế hoạch, chuẩn bị dự án chưa gắn chặt với điều kiện thực hiện, khả năng giải ngân và sản phẩm đầu ra.

Tỉ lệ giải ngân nguồn vốn ngân sách trung ương đến hết năm 2025 chỉ đạt 76,8% (khoảng hơn 135.000 tỉ đồng); tính đến ngày 31.7.2026, việc giải ngân số vốn kéo dài sang năm 2026 mới đạt 23%.

Giai đoạn 2026 - 2030, tổng ngân sách trung ương dự kiến cho các Chương trình là 362.725,657 tỉ đồng (bằng 187,8% giai đoạn trước). Nếu duy trì cơ chế nhiều đầu mối, rủi ro lãng phí và chậm trễ sẽ tiếp diễn.

Do đó, Chính phủ đề xuất giải pháp thống nhất tên gọi, cơ cấu lại nội dung và đổi mới cơ chế quản lý để bảo vệ kết quả đã đạt được và nâng cao hiệu quả ngân sách.

Việc tổ chức lại cấu trúc các Chương trình nhằm khắc phục chồng chéo, dàn trải, thu gọn đầu mối quản lý, giảm thủ tục phối hợp, tạo điều kiện lồng ghép nguồn lực và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước; đồng thời bảo đảm thực hiện đầy đủ các mục tiêu, nhiệm vụ đã được Quốc hội quyết nghị.

Tờ trình của Chính phủ nêu rõ, tên gọi chính thức là “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”.

Chương trình được hợp nhất từ 4 Chương trình hiện hành (văn hóa; giáo dục - đào tạo; nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển).

Riêng Chương trình phòng, chống ma túy đến năm 2030 tiếp tục thực hiện riêng theo Nghị quyết số 163/2024/QH15 do tính chất bảo đảm an ninh, trật tự xã hội đặc thù.

Tổng vốn huy động giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến là 808.558 tỉ đồng, trong đó ngân sách trung ương là 345.000 tỉ đồng. Chính phủ định hướng cơ cấu ngân sách gồm khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên.

Bộ trưởng Bộ Tài chính cho biết cấu trúc 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm: Phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo vệ môi trường; Phát triển kinh tế nông thôn, sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, việc làm, nâng cao thu nhập (chuỗi giá trị, OCOP, tín dụng chính sách); Hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực; Chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển, y tế cơ sở, đối tượng dễ bị tổn thương; Bảo tồn và phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa, di sản; Thực hiện chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng tái định cư thủy điện; Quản lý, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, chuyển đổi số, kiểm tra, đánh giá.

Chính phủ chuyển đổi mạnh mẽ từ phương thức phân bổ "theo nhu cầu đăng ký" sang "theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện", bỏ tầng nấc trung gian qua các Bộ chủ chương trình.

Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm cơ quan điều phối chung; Bộ Tài chính chịu trách nhiệm tổng hợp, phân bổ, điều chuyển vốn; các bộ chuyên ngành ban hành tiêu chuẩn, tiêu chí, đánh giá kết quả đầu ra; địa phương áp dụng nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm", tự chọn danh mục, ưu tiên vốn, chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ.

Ngoài ra, Chính phủ đề xuất áp dụng cơ chế quản lý bằng dữ liệu dùng chung, triệt để tiết kiệm chi thường xuyên (không chi cho họp hành, đào tạo đại trà, vận hành bộ máy) và thiết lập cơ chế chuyển tiếp liền mạch cho các nhiệm vụ năm 2026, kế hoạch năm 2027.

Tích hợp thực chất, không cộng gộp cơ học

Thẩm tra sơ bộ Tờ trình của Chính phủ về giải pháp thống nhất các Chương trình mục tiêu quốc gia, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn cho biết, Thường trực Hội đồng Dân tộc thống nhất cao về sự cần thiết tích hợp, tuy nhiên nhấn mạnh các yêu cầu kỹ thuật pháp lý và giải pháp bảo vệ quyền lợi người thụ hưởng.

Thường trực Hội đồng Dân tộc nhất trí sự cần thiết tích hợp 4 Chương trình để thu gọn đầu mối, khắc phục giao thoa, đẩy nhanh phân bổ, giải ngân.

Tuy nhiên, phải quán triệt đúng chỉ đạo của Bộ Chính trị là hình thành một Chương trình tổng thể trên cơ sở tích hợp thực chất, không chỉ gộp đầu mối hoặc đặt 4 Chương trình vào một “vỏ” chung; đồng thời không làm giảm mục tiêu, quyền lợi và mức độ ưu tiên đối với từng lĩnh vực, địa bàn, nhóm đối tượng, nhất là chính sách đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Về tên gọi, cơ bản tán thành đề xuất của Chính phủ; đồng thời đề nghị tiếp tục nghiên cứu theo hướng khái quát, thể hiện rõ trụ cột giảm nghèo bền vững và nội hàm phát triển kinh tế - xã hội vùng khó khăn, đặc biệt khó khăn.

Việc tích hợp 4 Chương trình thành một Chương trình tổng thể, có mục tiêu, nhiệm vụ, nguồn lực và cơ chế quản lý thống nhất, về bản chất là hình thành một Chương trình mục tiêu quốc gia mới. Pháp luật hiện hành chưa có quy định riêng về việc này. Vì vậy, có thể xem xét hai phương án:

Phương án 1: Lập Báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư mới từ đầu theo Luật Đầu tư công. Phương án này khó bảo đảm tiến độ trình Quốc hội tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất.

Phương án 2: Ban hành Nghị quyết tích hợp 4 Chương trình, coi đây là chủ trương đầu tư tổng thể theo khoản 5 Điều 20 Luật Đầu tư công, quy định rõ tên gọi, mục tiêu, phạm vi, nguồn vốn, địa điểm và thời gian thực hiện.

Báo cáo thẩm tra đặc biệt lưu ý việc phân biệt giữa "trùng lặp" và "giao thoa"; việc một hộ gia đình hoặc địa bàn đồng thời thụ hưởng hỗ trợ về hạ tầng, y tế, giáo dục, sinh kế là sự tiếp cận chính sách đa chiều, không phải trùng lặp; chỉ loại bỏ khi trùng cả mục tiêu, đối tượng và nội dung hỗ trợ.

Đối với nguồn lực, cơ quan thẩm tra lưu ý cần làm rõ cơ sở xác định tổng nguồn vốn 808.558 tỉ đồng và số vốn tiết kiệm được từ việc giảm đầu mối.

Báo cáo thẩm tra đề xuất phương án xử lý dứt điểm 17.241,8 tỉ đồng vốn kéo dài sang năm 2026 đang giải ngân rất chậm (mới đạt 23% tính đến ngày 31.7.2026).

Đồng thời, cảnh báo việc áp dụng cơ học tỉ lệ 75% vốn đầu tư công - 25% kinh phí thường xuyên, tỉ lệ này nếu cứng nhắc có thể gây thiếu hụt nguồn lực cho các hoạt động hỗ trợ sinh kế, đào tạo, văn hóa, y tế và chính sách đặc thù.

Với các địa phương nhận bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương trên 70%, đề nghị quy định tỉ lệ vốn đối ứng không quá 10%.

Để tránh "khoảng trống pháp lý" hay sự đứt gãy chính sách, Hội đồng Dân tộc kiến nghị Nghị quyết mới của Quốc hội phải tích hợp trực tiếp các cơ chế đặc thù, đồng thời ban hành ngay điều khoản chuyển tiếp cho các hợp đồng, dự án, nguồn vốn kéo dài năm 2026.

Công tác lập kế hoạch năm 2027 sẽ chuyển sang Chương trình tổng thể nhưng không được làm gián đoạn quyền lợi thụ hưởng của người dân.

Hội đồng Dân tộc đề nghị Chính phủ khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan của Quốc hội để kịp trình Quốc hội xem xét, quyết định tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.