Từ thực tiễn đó, Thư viện Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi đang từng bước đổi mới phương thức hỗ trợ chuyên môn, nghiệp vụ cho hệ thống thư viện cơ sở, đồng thời tăng cường luân chuyển sách, chia sẻ tài nguyên và ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số.
Thay vì chủ yếu hỗ trợ thông qua những đợt hướng dẫn trực tiếp, tập huấn tập trung hoặc cung cấp tài liệu nghiệp vụ như trước đây, Thư viện chuyển dần sang phương thức đồng hành thường xuyên, kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến. Cách làm này hướng tới việc hỗ trợ thư viện cơ sở giải quyết những vấn đề thiết thực trong tổ chức, quản lý thư viện, xử lý tài liệu, phục vụ bạn đọc, tổ chức hoạt động khuyến đọc, xây dựng không gian đọc và ứng dụng công nghệ.
Đổi mới phương thức hỗ trợ, tăng cường kết nối trong hệ thống thư viện
Một trong những điểm mới được Thư viện Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi chú trọng là chuyển từ phương thức “hỗ trợ theo từng đợt” sang “đồng hành, hỗ trợ thường xuyên”. Theo đó, việc trao đổi, hướng dẫn nghiệp vụ được tăng cường thông qua môi trường số; các quy trình từng bước được chuẩn hóa, cùng với đó là chia sẻ biểu mẫu và tài liệu hướng dẫn để thư viện cơ sở có thể chủ động khai thác, sử dụng.
Không chỉ dừng ở nghiệp vụ thư viện truyền thống, nội dung hỗ trợ còn được mở rộng sang chuyển đổi số, khai thác tài nguyên điện tử và tổ chức các hoạt động phục vụ bạn đọc trên môi trường số. Qua đó, năng lực hoạt động của mạng lưới thư viện trên địa bàn tỉnh từng bước được nâng cao.
Thư viện thường xuyên phối hợp tổ chức hoạt động phục vụ lưu động và các chương trình khuyến đọc tại cơ sở
Cùng với hỗ trợ chuyên môn, công tác luân chuyển sách cũng được triển khai theo hướng đưa tài nguyên thông tin đến gần hơn với người dân. Các thư viện, điểm đọc, trường học, những địa bàn còn khó khăn và nơi có nhu cầu phục vụ bạn đọc cao được ưu tiên. Sách được luân chuyển theo đợt hoặc theo nhu cầu của từng địa phương, đơn vị; đồng thời, Thư viện xây dựng và điều phối các tủ sách, kho sách luân chuyển, phối hợp tổ chức hoạt động phục vụ lưu động, ngày hội đọc sách và các chương trình khuyến đọc tại cơ sở.
Đáng chú ý, song song với sách in, việc chia sẻ và khai thác tài nguyên thông tin số cũng từng bước được đẩy mạnh. Việc ứng dụng phần mềm quản lý thư viện, cơ sở dữ liệu thư mục, website và các nền tảng phục vụ bạn đọc mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào khoảng cách địa lý.
Từ đó, Thư viện hướng tới phương thức “chia sẻ tài nguyên thay vì mỗi đơn vị tự xây dựng và khai thác riêng lẻ”. Đây cũng là hướng đi phù hợp trong bối cảnh điều kiện về cơ sở vật chất, nhân lực và nguồn tài liệu giữa các thư viện cơ sở còn có sự chênh lệch, giúp tài nguyên thông tin được khai thác hiệu quả hơn và phục vụ người dân tại nhiều địa bàn khác nhau.
Đưa nguồn sách, thông tin về cơ sở, rút ngắn khoảng cách tiếp cận tri thức
Từ những đổi mới trong cách thức hỗ trợ và chia sẻ tài nguyên, hoạt động của thư viện cơ sở đã có thêm điều kiện để nâng cao chất lượng phục vụ. Trước hết, việc luân chuyển giúp các thư viện cơ sở có thêm nguồn sách, tài liệu phục vụ người dân mà không phải đơn vị nào cũng phải tự đầu tư toàn bộ kinh phí để xây dựng nguồn tài liệu. Đồng thời, sách được đưa đến những địa bàn và đối tượng có nhu cầu phù hợp, qua đó tăng vòng quay và hiệu quả khai thác nguồn sách.
Đối với người dân, nhất là trẻ em, học sinh, người dân ở vùng nông thôn, miền núi và những địa bàn còn hạn chế về điều kiện tiếp cận thông tin, việc tăng cường đưa sách và tài nguyên thông tin về cơ sở góp phần rút ngắn khoảng cách trong tiếp cận tri thức. Không gian tiếp cận thông tin vì thế cũng không chỉ bó hẹp trong một địa điểm thư viện.
Mặt khác, sự hỗ trợ của công nghệ và tài nguyên số tạo thêm phương thức tiếp cận mới, giúp bạn đọc tìm kiếm, tra cứu và tiếp cận thông tin thuận tiện hơn. Đây là cơ sở để hoạt động thư viện từng bước chuyển từ mô hình chủ yếu phục vụ tại một địa điểm sang mạng lưới phục vụ và chia sẻ tài nguyên rộng hơn trên môi trường số. Nhờ đó, thư viện cơ sở từng bước nâng cao tính chủ động và khả năng đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu, giải trí và tiếp cận thông tin của người dân.
Tuy nhiên, quá trình đổi mới cũng đặt ra những yêu cầu không nhỏ. Điều kiện hoạt động giữa các thư viện, điểm đọc và địa phương chưa đồng đều; một số nơi còn hạn chế về cơ sở vật chất, trang thiết bị công nghệ thông tin, đường truyền, kinh phí bổ sung tài liệu và nhân lực làm công tác thư viện. Bên cạnh đó, quá trình chuyển sang môi trường số đòi hỏi cán bộ thư viện cơ sở từng bước nâng cao năng lực công nghệ, kỹ năng khai thác phần mềm và tài nguyên số; việc số hóa, chuẩn hóa dữ liệu và chia sẻ tài nguyên cũng cần thời gian, nguồn lực và sự phối hợp đồng bộ.
Tăng cường đưa sách và tài nguyên thông tin về cơ sở
Trước những khó khăn đó, Thư viện xác định phương châm không chờ đủ điều kiện mới triển khai mà thực hiện từng bước, ưu tiên những nội dung thiết thực và có khả năng nhân rộng. Cùng với việc kết hợp hướng dẫn trực tiếp và trực tuyến, Thư viện chia sẻ tài liệu nghiệp vụ, biểu mẫu, kinh nghiệm thực tế và hỗ trợ các đơn vị lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện cụ thể.
Đồng thời, sự phối hợp với các cơ quan, đơn vị, địa phương và các tổ chức liên quan được tăng cường nhằm huy động thêm nguồn lực xã hội hóa, bổ sung sách, thiết bị và hỗ trợ các hoạt động phát triển văn hóa đọc. Trong chuyển đổi số, Thư viện ưu tiên chuẩn hóa dữ liệu, tăng cường kết nối, khai thác những hệ thống và nền tảng hiện có, hạn chế đầu tư dàn trải và từng bước nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Hướng tới mạng lưới thư viện liên kết, chia sẻ tài nguyên
Trên nền tảng những kết quả và kinh nghiệm trong quá trình triển khai, thời gian tới, Thư viện Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi tiếp tục xác định tăng cường liên kết, chia sẻ và hỗ trợ lẫn nhau trong toàn hệ thống thư viện là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.
Theo đó, công tác hỗ trợ chuyên môn tiếp tục được đổi mới theo hướng thường xuyên, trực tuyến, theo nhu cầu và gắn với từng nhóm đối tượng, từng địa bàn. Công tác luân chuyển sách được nâng cao hiệu quả thông qua việc xây dựng phương án điều phối nguồn sách phù hợp với nhu cầu thực tế, ưu tiên các địa bàn khó khăn, vùng nông thôn, miền núi, trường học và các điểm đọc cộng đồng.
Cùng với đó, Thư viện đẩy mạnh số hóa tài nguyên thông tin, xây dựng và chuẩn hóa dữ liệu, tăng cường kết nối, chia sẻ tài nguyên trên môi trường số, từng bước mở rộng khả năng khai thác tài nguyên của Thư viện đến hệ thống thư viện cơ sở và người dân trên địa bàn tỉnh.
Đặc biệt, các giải pháp công nghệ mới, trong đó có các công cụ trí tuệ nhân tạo và những nền tảng số phù hợp, sẽ được tăng cường ứng dụng để hỗ trợ công tác quản lý, biên mục, tìm kiếm, giới thiệu và khai thác tài liệu. Trong quá trình này, Thư viện đồng thời chú trọng bảo đảm an toàn thông tin và bản quyền.
Về lâu dài, định hướng của Thư viện Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi là xây dựng một mạng lưới thư viện có tính liên kết cao, chia sẻ tài nguyên hiệu quả và phục vụ người dân không bị giới hạn bởi không gian địa lý. Khi nguồn sách, tài nguyên thông tin và các phương thức phục vụ ngày càng được kết nối, người dân ở trung tâm tỉnh cũng như tại các vùng nông thôn, miền núi đều có cơ hội tiếp cận sách, tri thức và các nguồn thông tin có chất lượng.
Đó cũng là hướng đi nhằm góp phần xây dựng xã hội học tập và phát triển văn hóa đọc trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, đồng thời từng bước mở rộng không gian phục vụ của thư viện từ những địa điểm cụ thể đến một mạng lưới chia sẻ tri thức rộng hơn./.
