Cơ hội và “phép thử” sáng tạo

Âm nhạc luôn song hành với những bước tiến của công nghệ. Vài thập kỷ trước, các phần mềm Cubase, Studio One hay Sibelius, Finale đóng vai trò là những công cụ thụ động - thực thi chính xác từng ý tưởng của con người, thì hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo nên một bước ngoặt mới.

Chia sẻ tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nhạc sĩ Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026 - 2031, nhạc sĩ Nguyễn Mai Kiên phân tích: với những nền tảng như Suno, ACE Studio hay Udio, lần đầu tiên trong lịch sử, công cụ sáng tác biết tự đề xuất giai điệu, tự động cấu trúc bài phối và hoàn thiện một tác phẩm chỉ sau vài phút bằng những câu lệnh (prompt) đơn giản.

Quy trình làm việc mới với AI mang đến một lợi thế kinh tế và chuyên môn to lớn. Thay vì tốn kém kinh phí và phụ thuộc vào hệ thống phòng thu, ca sĩ để làm một bản demo phác thảo ý tưởng như trước đây, các công cụ AI ngày nay cho phép nhạc sĩ chủ động tạo bản demo, và hiệu chỉnh các phương án hòa âm một cách nhanh chóng. Nhạc sĩ từ tư thế phụ thuộc vào hạ tầng kỹ thuật đã trở thành nhà điều phối nắm giữ quyền giám tuyển thẩm mỹ âm nhạc. Bởi vậy, với những người biết làm chủ công cụ, AI có thể trở thành một “bệ phóng” cho sáng tạo.

Tuy nhiên, khi việc tạo ra sản phẩm âm nhạc trở nên quá dễ dàng, ranh giới giữa một người yêu nhạc phổ thông và một nhạc sĩ chuyên nghiệp vô hình trung bị lu mờ. Theo nhạc sĩ Nguyễn Mai Kiên, một bộ phận nhạc sĩ lớn tuổi và những người thực hành lối viết học thuật truyền thống rơi vào hội chứng tâm lý “lo sợ bị công nghệ thay thế". Sự e ngại này hoàn toàn có cơ sở khi các thao tác hòa âm, phối khí và sản xuất âm nhạc mang tính rập khuôn của một số nhạc sĩ vốn chỉ dựa vào việc cắt ghép các mẫu âm thanh hay giả lập nhạc cụ, thì đang bị các thuật toán AI chiếm lĩnh với chi phí rất rẻ.

Bên cạnh đó, một bộ phận tác giả trẻ lại lười biếng tư duy học thuật, phụ thuộc mù quáng và giao phó toàn bộ tác phẩm cho máy móc, tạo ra những sản phẩm "mì ăn liền" rập khuôn về âm thanh nhưng sáo rỗng về ý niệm nghệ thuật…

Làm chủ công nghệ, giữ vững bản sắc

AI, dữ liệu lớn (big data), các nền tảng số, công nghệ thực tế ảo và các dịch vụ phát hành trực tuyến đang làm thay đổi toàn diện chuỗi giá trị của ngành công nghiệp âm nhạc, từ sáng tác, sản xuất, biểu diễn đến phân phối và khai thác bản quyền.

PGS. TS. nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam nhận định, âm nhạc không chỉ đứng trước những cơ hội mới mà cũng đang đối diện với những vấn đề mới của thời đại, của công nghệ, của thị trường và của quá trình hội nhập quốc tế. Do đó, Hội Nhạc sĩ Việt Nam cần chủ động ứng dụng công nghệ số, trong đó có AI vào các lĩnh vực sáng tác, biểu diễn, lưu trữ và quảng bá tác phẩm. Gắn công nghệ thông tin, AI vào công tác bảo vệ quyền tác giả và quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của hội viên.

Bản chất của các mô hình AI toàn cầu hiện nay là được huấn luyện dựa trên kho dữ liệu lớn của âm nhạc Âu - Mỹ hoặc nhạc Pop đại chúng. Khi đối diện với các làn điệu cổ truyền đặc thù của Việt Nam, AI hoàn toàn bất lực và nếu có dùng AI tạo ra các bản nhạc có chất liệu dân gian Việt Nam thì kết quả là sản phẩm sai lệch các sắc thái tinh tế như điệu thức vùng miền, kỹ thuật nhấn nhá của nhạc cụ dân tộc, hay các âm tiết bị biến đổi so với với thanh điệu tiếng Việt. Đáng báo động, trên không gian gian mạng hiện nay, các thuật toán vô tri đang tạo ra hàng vạn sản phẩm "tam sao thất bản", làm méo mó các tác phẩm gốc và các làn điệu cổ truyền bản địa…

Nhạc sĩ Nguyễn Mai Kiên cho rằng, chính "khoảng trống" này là cơ hội và cũng là trách nhiệm lịch sử để Hội Nhạc sĩ Việt Nam khẳng định vai trò chuyên môn của mình. Hội cần hiện thực hóa Đề án "Bảo tàng âm nhạc số" - thẩm định, lưu giữ các tác phẩm âm nhạc, bài bản, làn điệu dân gian gốc đạt chuẩn mực cao nhất về mặt lý luận và học thuật. Đồng thời, hướng tới xây dựng ngân hàng dữ liệu âm nhạc thuần Việt, bằng việc số hóa chuẩn xác các tác phẩm để làm dữ liệu chuẩn mực định hình dòng chảy nhạc số trên thị trường, sẵn sàng tích hợp vào các mô hình AI nội địa tương lai. Đây có thể trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp âm nhạc Việt Nam.

Bên cạnh đó, thiết lập hành lang pháp lý, đạo đức sáng tạo và quy chế minh bạch hóa sử dụng AI. Hội cần thành lập các nhóm tư vấn an ninh bản quyền số, liên kết chặt chẽ với Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam ứng dụng công nghệ nhận diện âm thanh hiện đại để bảo vệ tác quyền số của hội viên trước các hành vi lạm dụng công nghệ trái phép. Đặc biệt, Hội cần ban hành quy chế thẩm định tác phẩm có yếu tố AI dựa trên nguyên tắc minh bạch hóa tỷ lệ đóng góp của công nghệ…

Theo Nhạc sĩ, NSND Phạm Ngọc Khôi, Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển của nền âm nhạc Việt Nam. Do đó, trong giai đoạn mới, Hội Nhạc sĩ Việt Nam định hướng tiếp tục triển khai Đề án chuyển đổi số các tác phẩm âm nhạc Việt Nam; xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số đồng bộ phục vụ lưu trữ, nghiên cứu, đào tạo, quảng bá và hợp tác quốc tế; từng bước hình thành Bảo tàng Âm nhạc số Việt Nam, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị kho tàng âm nhạc dân tộc.

Bên cạnh đó, Hội khuyến khích hội viên ứng dụng AI, dữ liệu lớn và các nền tảng số trong sáng tác, biểu diễn, nghiên cứu và quảng bá tác phẩm; đề cao vai trò sáng tạo của con người, bảo đảm bản sắc văn hóa và giá trị nhân văn của âm nhạc Việt Nam. Việc quảng bá tác phẩm trên các nền tảng số, truyền thông đa phương tiện và các chương trình biểu diễn cũng được đẩy mạnh, tạo điều kiện để những tác phẩm có giá trị nghệ thuật đến với đông đảo công chúng trong và ngoài nước.

Theo báo Đại biểu nhân dân