Mất quyền kiểm soát dữ liệu hình ảnh đồng nghĩa với nguy cơ suy giảm quyền biểu đạt văn hóa

Đem đến góc nhìn về "Ứng dụng AI trong điện ảnh và truyền thông số: Bảo vệ tài sản trí tuệ và gia tăng sức mạnh mềm văn hóa ở Việt Nam", Viện trưởng Viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương cho biết: Sự phát triển của AI và truyền thông số đang làm thay đổi cơ chế lan tỏa của sức mạnh mềm văn hóa.

Nếu trước đây ảnh hưởng văn hóa chủ yếu được hình thành thông qua hệ thống phát hành truyền thống, ngoại giao văn hóa hoặc các sản phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh thì hiện nay ảnh hưởng ngày càng được quyết định bởi khả năng duy trì sự hiện diện liên tục của hình ảnh trong môi trường số. Điện ảnh và truyền thông số đang kết nối thành hệ thống truyền dẫn ảnh hưởng văn hóa nhiều tầng, nơi dữ liệu hình ảnh tiếp tục vận động sau khi đã rời khỏi tác phẩm gốc.

Trong môi trường đó, hình ảnh điện ảnh không còn tồn tại như một sản phẩm khép kín. Một bộ phim hiện nay có thể đồng thời tồn tại như video ngắn, meme, hình ảnh biểu tượng, clip phản ứng hoặc dữ liệu lan truyền trên nền tảng số. Những lớp hình ảnh này tiếp tục lưu thông với tốc độ cao, tạo nên khả năng hiện diện liên tục trong đời sống số. Vì vậy, ảnh hưởng văn hóa ngày nay không chỉ phụ thuộc vào nội dung tác phẩm mà còn phụ thuộc vào khả năng hình ảnh được tái lưu thông và ghi nhớ trong hệ sinh thái truyền thông số.

Đây là sự thay đổi quan trọng trong cấu trúc của sức mạnh mềm văn hóa. Trước đây, sức mạnh mềm thường gắn với khả năng hấp dẫn về giá trị, mô hình phát triển hoặc hình ảnh quốc gia. Tuy nhiên, trong môi trường AI và nền tảng số, quyền lực văn hóa ngày càng gắn với khả năng duy trì dòng chảy hình ảnh trong không gian số toàn cầu. Hình ảnh nào xuất hiện nhiều hơn, được tái sử dụng thường xuyên hơn và có khả năng đi vào trí nhớ số cộng đồng mạnh hơn sẽ có ưu thế lớn hơn trong cạnh tranh ảnh hưởng văn hóa.

Cũng theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, sự phát triển của AI tạo sinh đang làm thay đổi sâu sắc cách tiếp cận về sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực điện ảnh và truyền thông số. Trong môi trường truyền thống, vấn đề bản quyền thường gắn với việc sao chép hoặc sử dụng trái phép một tác phẩm tương đối hoàn chỉnh, nhưng trong môi trường AI, ranh giới giữa sáng tạo, tái tạo và khai thác dữ liệu hình ảnh ngày càng trở nên khó xác định. Tranh luận hiện nay không còn dừng ở câu hỏi ai sở hữu tác phẩm cuối cùng, mà chuyển sang câu hỏi ai có quyền đối với dữ liệu hình ảnh được sử dụng để huấn luyện, tái tạo và tiếp tục tạo ra nội dung mới.

Đối với Việt Nam, khoảng trống lớn hiện nay nằm ở việc dữ liệu hình ảnh văn hóa và điện ảnh đang mở rộng nhanh trong môi trường số nhưng cơ chế bảo vệ và kiểm soát vẫn còn hạn chế. Luật Sở hữu trí tuệ đã từng bước được sửa đổi để phù hợp với môi trường số, tuy nhiên các quy định liên quan tới dữ liệu huấn luyện AI, quyền đối với dữ liệu hình ảnh hay cơ chế kiểm soát AI-generated content hiện vẫn chưa thực sự rõ ràng. Trong khi đó, dữ liệu điện ảnh, dữ liệu di sản và dữ liệu hình ảnh văn hóa Việt Nam ngày càng có nguy cơ bị khai thác hoặc tái sử dụng ngoài phạm vi kiểm soát.

“Trong môi trường AI và truyền thông số, mất quyền kiểm soát dữ liệu hình ảnh đồng nghĩa với nguy cơ suy giảm quyền biểu đạt văn hóa. Một quốc gia có thể sở hữu kho dữ liệu hình ảnh phong phú nhưng vẫn đánh mất khả năng duy trì ảnh hưởng nếu dữ liệu đó bị khai thác và tái cấu trúc bởi các nền tảng hoặc hệ thống AI nằm ngoài quyền kiểm soát của mình” - PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương nói.

Hoàn thiện cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ đối với dữ liệu hình ảnh

Qua đó, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương đề xuất một số giải pháp nhằm ứng dụng AI hiệu quả, bảo vệ bản quyền trong bối cảnh mới và gia tăng sức mạnh mềm Việt Nam. Đó là xây dựng hệ thống dữ liệu hình ảnh văn hóa quốc gia, từng bước hình thành hệ thống dữ liệu điện ảnh, dữ liệu di sản và các kho dữ liệu hình ảnh số có khả năng lưu trữ, kết nối và tái lưu thông trong môi trường số; Hoàn thiện cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ đối với dữ liệu hình ảnh, bổ sung các quy định liên quan tới dữ liệu huấn luyện AI, quyền đối với dữ liệu hình ảnh và cơ chế kiểm soát AI-generated content trong lĩnh vực điện ảnh và truyền thông số.

Đồng thời, thiết lập nguyên tắc kiểm soát việc khai thác và tái sử dụng dữ liệu văn hóa nhằm hạn chế tình trạng dữ liệu hình ảnh văn hóa bị trích xuất, tái cấu trúc hoặc khai thác ngoài phạm vi kiểm soát của chủ thể sở hữu và cơ quan quản lý; Gắn phát triển điện ảnh và truyền thông số với chiến lược công nghiệp văn hóa và quảng bá hình ảnh quốc gia, thúc đẩy khả năng lan tỏa dài hạn của dữ liệu hình ảnh văn hóa Việt Nam trong hệ sinh thái nền tảng số toàn cầu. 

Đồng quan điểm trên, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi khẳng định, điện ảnh ngày nay không chỉ là nghệ thuật mà còn là ngành công nghiệp sáng tạo có khả năng kết nối văn hóa, công nghệ, truyền thông, du lịch và thị trường.

Theo bà Nguyễn Thị Anh Thi, AI đang mở ra những khả năng rất lớn cho điện ảnh. Công nghệ này có thể hỗ trợ xây dựng kịch bản, phân tích dữ liệu khán giả, thiết kế hình ảnh, tạo hiệu ứng kỹ xảo, phục dựng tư liệu, tối ưu quy trình sản xuất, phát hành cũng như quảng bá tác phẩm. Song song với cơ hội, sự phát triển mạnh mẽ của AI cũng đặt ra hàng loạt vấn đề mới liên quan đến quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ.

"Nếu không có nhận thức đầy đủ, cơ chế bảo vệ phù hợp và sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể thì quyền và lợi ích hợp pháp của nghệ sĩ, nhà làm phim, nhà sản xuất và các đơn vị sáng tạo có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Bên cạnh đó, việc tiếp cận AI cần được thực hiện bằng tinh thần cởi mở nhưng phải gắn với trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp, ý thức pháp luật và sự tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ" - bà Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh.

Bên cạnh những ý kiến trên, Hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh” còn có nhiều chia sẻ và tranh luận cả học thuật lẫn thực tiễn về những tác động của AI đối với ngành điện ảnh trong bối cảnh hiện nay, đồng thời thảo luận các giải pháp nhằm bảo vệ hiệu quả quyền tác giả, quyền liên quan và tài sản trí tuệ trong môi trường số../.