Cuộc gặp gỡ giữa nghệ thuật xiếc và công nghệ 

“Sơn Thần Thủy Quái” không phải là câu chuyện hoàn toàn mới với Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Cách đây 20 năm, đơn vị từng dàn dựng “Sơn Tinh - Thủy Tinh”, và NSND Tống Toàn Thắng chính là nghệ sĩ đảm nhận vai Sơn Tinh trong phiên bản năm 2006.

Hai thập niên sau, câu chuyện trở lại nhưng với một diện mạo khác.

Ý tưởng làm mới tác phẩm được NSND Tống Toàn Thắng ấp ủ trong nhiều năm, với mong muốn không đơn thuần dựng lại một vở diễn cũ mà phải tạo ra những trải nghiệm mới cho khán giả.

Theo Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam NSND Tống Toàn Thắng, câu hỏi đặt ra ngay từ đầu là làm thế nào để một không gian rạp xiếc truyền thống có thể trở thành sân khấu đa năng, đủ khả năng kết hợp nhiều hình thức biểu diễn và công nghệ.

Cuối năm 2025, Liên đoàn Xiếc Việt Nam bắt đầu cải tạo sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương thành sân khấu nước, có hệ thống phun và thoát nước.

Đến tháng 6/2026, hệ thống màn nước với gần 300 ống nước từ trên cao tiếp tục được triển khai. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để công nghệ có thể thực sự tham gia vào sân khấu, thay vì chỉ được đưa vào như một lớp hình ảnh minh họa.

Để thực hiện phần hình ảnh, Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với LumiShow, VietArt, đơn vị sản xuất visual đồ họa và thực thi không gian nghệ thuật số, xây dựng hệ thống hình ảnh xuyên suốt chương trình.

Đây cũng là một cuộc gặp giữa hai lĩnh vực có cách tiếp cận rất khác nhau: một bên là nghệ thuật xiếc với yêu cầu cao về hình thể, chuyển động, an toàn và cảm xúc trực tiếp; một bên là công nghệ hình ảnh với những yêu cầu khắt khe về không gian, ánh sáng, thiết bị và độ chính xác.

Theo bà Hương Chi, đại diện vận hành LumiShow, “Sơn Thần Thủy Quái” không chỉ là một chương trình biểu diễn mà còn hướng tới một sản phẩm văn hóa đặc sắc, có thể trở thành trải nghiệm mà du khách khi đến Hà Nội tìm đến.

Bởi vậy, ngay từ quá trình xây dựng công nghệ 3D Mapping Panorama 360°, trải nghiệm của khán giả được đặt ở vị trí trung tâm. Một sân khấu có thể đẹp khi nhìn từ phòng kỹ thuật nhưng chưa chắc tạo hiệu quả tương tự từ mọi vị trí trong khán phòng. Vì thế, hình ảnh phải được tính toán để hài hòa với không gian Panorama, mapping sàn lớn và tầm nhìn từ nhiều vị trí khác nhau, tạo cảm giác liền mạch cho toàn bộ vở diễn. Cách làm này cho thấy công nghệ không được đặt vào sau khi kịch bản đã hoàn thành, mà được tính toán ngay trong quá trình kiến tạo sân khấu.

Kiến tạo không gian mới cho câu chuyện cũ

Lấy cảm hứng từ truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, “Sơn Thần Thủy Quái” vẫn giữ những nhân vật quen thuộc: Vua Hùng, Mỵ Nương, Sơn Tinh và Thủy Tinh. Nhưng câu chuyện được xử lý lại để phù hợp hơn với tư duy của khán giả đương đại.

Trong cách xây dựng mới, câu chuyện không chỉ xoay quanh cuộc tranh tài giành Mỵ Nương mà còn gửi gắm những thông điệp về tài năng, trách nhiệm, lòng vị tha và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, ngay cả khi không có công nghệ 3D Mapping, kịch bản vẫn phải có khả năng đứng độc lập như một tác phẩm sân khấu. Công nghệ được xem là cơ hội để mở rộng khả năng biểu đạt của vở diễn, chứ không phải yếu tố thay thế nội dung hay nghệ thuật xiếc.

Đây cũng là điểm quan trọng trong cách tiếp cận của ê-kíp. 3D Mapping không chỉ làm nhiệm vụ tạo phông nền. Nó tham gia vào quá trình kể chuyện, thay đổi không gian cùng với diễn biến của nhân vật.

Từ vùng đất thanh bình thời các Vua Hùng, sân khấu chuyển sang thế giới núi rừng của Sơn Tinh, rồi mở ra không gian đại dương của Thủy Tinh. Hình ảnh bầu trời, cây cối, muông thú, biển cả và các sinh vật dưới nước liên tục biến đổi theo mạch diễn, tạo cảm giác sân khấu không còn là một không gian cố định.

Đặc biệt, các hiệu ứng hình ảnh được tính toán để tương tác với chuyển động của nghệ sĩ. Khi Thủy Thần hô gọi nước dâng, hệ thống vòi phun hoạt động theo động tác và âm nhạc; khi Sơn Thần tạo ra bão tố, nước từ trên cao đổ xuống kết hợp với laser tạo hiệu ứng sấm chớp.

Trong chương trình, nước, lửa, ánh sáng, âm thanh và 3D Mapping không tồn tại độc lập mà cùng tham gia tạo nên cao trào của câu chuyện. Màn lửa là một ví dụ.

NSND Tống Toàn Thắng cho biết: Lửa và nước được đặt cạnh nhau như hai lực đối lập, kết hợp với hình ảnh mapping tạo thành một trường thị giác mạnh. Việc đưa các yếu tố này vào cùng một không gian cũng đòi hỏi ê-kíp phải tính toán kỹ về khoảng cách, thiết bị và điều kiện an toàn cho nghệ sĩ, khán giả.

Qua đó, có thể thấy, công nghệ, trong trường hợp này, không còn là “phần thêm” của vở diễn. Nó đã trở thành một thành tố của ngôn ngữ sân khấu.

Công nghệ hỗ trợ nghệ sĩ, không thay thế nghệ sĩ

Một vở diễn có sử dụng nhiều ứng dụng công nghệ không đồng nghĩa nghệ sĩ bị đẩy xuống phía sau. Ngược lại, với “Sơn Thần Thủy Quái”, công nghệ đặt ra những yêu cầu mới đối với chính người biểu diễn.

NSND Tống Toàn Thắng cho hay: Trong chương trình, có khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp tham gia trên sân khấu, cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người. Các nghệ sĩ phải làm quen với cường độ ánh sáng khác với sân khấu xiếc thông thường để bảo đảm hiệu quả của hình ảnh trình chiếu; đồng thời phải thích nghi với mặt sàn có nước, thay đổi cách thực hiện động tác và tính toán độ ma sát của giày để bảo đảm an toàn.

“Đó là một quá trình không đơn giản, bởi xiếc vốn là loại hình nghệ thuật đòi hỏi độ chính xác cao về động tác. Khi ánh sáng, nước, hình ảnh và các hiệu ứng chuyển động cùng xuất hiện, nghệ sĩ phải thích nghi với một điều kiện biểu diễn hoàn toàn khác” - NSND Tống Toàn Thắng nói.

Chính ở đó, vai trò của người nghệ sĩ càng được khẳng định.

Các kỹ thuật đu dây, nhào lộn, thăng bằng, xiếc thú, ảo thuật và biểu diễn trên không không được đưa vào chỉ để phô diễn kỹ năng. Chúng được lựa chọn để phục vụ diễn biến câu chuyện, khắc họa tính cách và sức mạnh của nhân vật. Sơn Tinh và Thủy Tinh không chỉ tồn tại trong hình ảnh 3D trên màn hình. Họ được hiện diện bằng chính cơ thể, sức mạnh và kỹ năng của nghệ sĩ xiếc.

Đáng chú ý, âm nhạc cũng góp phần đáng kể kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic được kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, tạo màu sắc riêng cho từng không gian và nhân vật. Khi câu chuyện bước vào cuộc đối đầu giữa Đất và Nước, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, tạo thành cao trào.

Chính vì vậy, hiệu quả của “Sơn Thần Thủy Quái” không đến từ một công nghệ đơn lẻ mà từ khả năng phối hợp nhiều yếu tố trong cùng một chỉnh thể sân khấu. Đó cũng là lý do NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh rằng, công nghệ phải hỗ trợ nghệ sĩ, làm tăng khả năng tương tác và cảm xúc của khán giả, thay vì lấn át phần biểu diễn.

Từ một vở diễn đến một hướng đi mới

Với thời lượng khoảng 75 phút, “Sơn Thần Thủy Quái” hướng tới khán giả gia đình và thiếu nhi nhưng được xây dựng với quy mô của một vở xiếc sân khấu lớn. Mục tiêu của ê-kíp không dừng ở việc đưa một truyền thuyết quen thuộc lên sân khấu, mà tìm cách kể lại câu chuyện ấy bằng một trải nghiệm trực quan và hiện đại hơn.

Những phản hồi ban đầu từ khán giả cho thấy hướng tiếp cận này tạo được sự chú ý.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, sau khi vở diễn kết thúc, nhiều khán giả vẫn ở lại, chụp ảnh, ghi lại những khuôn hình kết hợp giữa nghệ sĩ và không gian 3D Mapping. Tuy nhiên, với ê-kíp, đây mới là điểm khởi đầu. Liên đoàn Xiếc Việt Nam đang tính tới việc tiếp tục phát triển những kịch bản mới trên các không gian sân khấu khác, mở rộng hợp tác giữa xiếc với ca sĩ, kịch hát và những loại hình nghệ thuật khác, qua đó tạo thêm những trường cảm xúc mới cho công chúng.

Ngay với “Sơn Thần Thủy Quái”, ê-kíp cũng không xem phiên bản hiện tại là điểm kết thúc. Những ý tưởng mới tiếp tục được nghiên cứu. Mục tiêu là tạo ra một sản phẩm có đời sống lâu dài, để khán giả có thể trở lại nhiều lần mà vẫn tìm thấy những trải nghiệm mới.

Từ một cuộc gặp giữa nghệ thuật xiếc và công nghệ, một cách làm mới đang dần hình thành. Ở đó, công nghệ không đứng ngoài sân khấu, cũng không thay thế nghệ thuật, mà trở thành công cụ để nghệ sĩ mở rộng không gian sáng tạo.

“Sơn Thần Thủy Quái” vì vậy được đáng chú ý không chỉ bởi những màn trình diễn với nước, lửa hay 3D Mapping. Điều quan trọng hơn là phía sau những hiệu ứng ấy đã xuất hiện một mô hình hợp tác mới: người làm nghệ thuật mang câu chuyện, ngôn ngữ biểu diễn và năng lực sáng tạo; người làm công nghệ mang giải pháp hình ảnh, kỹ thuật và tư duy về không gian số. Hai bên cùng tìm cách giải một bài toán chung: làm thế nào để sân khấu truyền thống có thể kể câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ của thời đại mới.

"Cú bắt tay" ấy mới chỉ là bước đầu.

Nhưng từ “Sơn Thần Thủy Quái”, có thể thấy một cánh cửa đang được mở ra cho xiếc Việt Nam: giữ nghệ thuật và người nghệ sĩ ở vị trí trung tâm, đồng thời chủ động “làm bạn” với công nghệ để tạo ra những trải nghiệm sân khấu mới cho công chúng./.

>> Bài tiếp: Từ “hoàng tử trăn” đến “hoàng tử số”: Hành trình làm mới xiếc của NSND Tống Toàn Thắng