Không có sáng tạo nếu người sáng tạo không được bảo vệ 

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, TS. Ngô Phương Lan – Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA), Giám đốc DANAFF IV cho biết: Những đột phá về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và công nghệ số đang làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của nền kinh tế toàn cầu, đồng thời tạo ra những chuyển dịch sâu sắc trong lĩnh vực văn hóa và sáng tạo. 

Theo TS. Ngô Phương Lan, trong nhiều năm qua, điện ảnh Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận. Quy mô thị trường ngày càng mở rộng, năng lực sản xuất ngày càng được nâng cao, nhiều tác phẩm Việt Nam đã bước ra các liên hoan phim và thị trường quốc tế. Tuy nhiên, để thực sự trở thành một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại, có khả năng cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới, điện ảnh Việt Nam cần tận dụng mạnh mẽ hơn nữa những thành tựu của khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trí tuệ nhân tạo đang mở ra những khả năng chưa từng có cho điện ảnh. AI có thể hỗ trợ nghiên cứu thị trường, phân tích dữ liệu khán giả, phát triển ý tưởng, tối ưu hóa sản xuất, nâng cao chất lượng hậu kỳ, mở rộng khả năng quảng bá và phát hành tác phẩm trên phạm vi toàn cầu.

Đối với những nền điện ảnh đang phát triển như Việt Nam, AI và công nghệ số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là cơ hội để rút ngắn khoảng cách phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện ảnh quốc tế. Nhưng càng phát triển, chúng ta càng đối diện với những vấn đề mới. Khi một tác phẩm có thể bị sao chép, cắt ghép, phát tán trái phép chỉ trong vài phút trên môi trường mạng; khi AI có thể tạo ra nội dung dựa trên dữ liệu được thu thập từ hàng triệu tác phẩm sáng tạo; khi ranh giới giữa sáng tạo của con người và sản phẩm do máy móc hỗ trợ ngày càng trở nên phức tạp, thì câu chuyện bảo vệ tài sản trí tuệ trở thành vấn đề sống còn đối với ngành công nghiệp điện ảnh. 

TS. Ngô Phương Lan nhấn mạnh: “Không có sáng tạo nếu người sáng tạo không được bảo vệ. Không có công nghiệp văn hóa bền vững nếu quyền sở hữu trí tuệ không được tôn trọng. Chính vì vậy, những nỗ lực gần đây của Chính phủ Việt Nam trong việc hoàn thiện thể chế, tăng cường thực thi pháp luật và đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống các hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số được đánh giá rất cao. Đây không chỉ là yêu cầu của hội nhập quốc tế mà còn là nền tảng để xây dựng một môi trường sáng tạo lành mạnh, công bằng và bền vững cho các ngành công nghiệp văn hóa của đất nước".

Sở hữu trí tuệ phải được xem là “hạ tầng” của thị trường sáng tạo

Phát biểu tại Hội thảo, Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cho biết: Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030 đặt mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP. Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa bố trí nguồn lực tương đối lớn trong tương quan nguồn lực chung của đất nước, với tổng vốn giai đoạn 2025 -2030 tối thiểu trên 120 nghìn tỷ đồng. Như vậy, văn hoá phải trở thành một sức mạnh nội sinh cho sự phát triển nhanh và bền vững của Đất nước, trong đó, “nghệ thuật thứ bảy” có vị trí rất đặc biệt.

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho biết, trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi rất nhanh cấu trúc chi phí và cấu trúc năng lực của ngành điện ảnh. Nhiều thử nghiệm cho thấy AI có thể hỗ trợ viết kịch bản, dựng bản phác thảo cảnh quay (storyboard), tiền kỳ, hậu kỳ, kỹ xảo hình ảnh, lồng tiếng, phụ đề, phục chế, phân tích khán giả và quảng bá.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, “Con người vẫn là trung tâm của điện ảnh”. Điện ảnh trước hết là câu chuyện của con người. Công nghệ có thể tạo hình ảnh, âm thanh, bối cảnh, chuyển động. Nhưng công nghệ không thay thế được trải nghiệm sống, ký ức văn hóa, nỗi đau, niềm vui, lòng trắc ẩn, sự quan sát tinh tế và trách nhiệm xã hội của người sáng tạo. Một bộ phim tốt không chỉ là một chuỗi hình ảnh đẹp. Một bộ phim tốt phải chạm được tới đời sống, đặt được câu hỏi đúng, gợi được cảm xúc thật và đọng lại cảm xúc, tư duy trong lòng khán giả.

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh, AI có thể là công cụ mở rộng năng lực sáng tạo của con người, nhưng con người nên giữ vai trò lựa chọn, kiểm soát, chịu trách nhiệm và thụ hưởng giá trị tương xứng với đóng góp của mình. Điều này đặc biệt quan trọng với đạo diễn, biên kịch, diễn viên, quay phim, dựng phim, nhạc sĩ, họa sĩ thiết kế, kỹ thuật viên hậu kỳ và rất nhiều vị trí nghề nghiệp trong ngành. Khi một giọng nói có thể được mô phỏng, khi một gương mặt có thể được tái tạo, khi một phong cách hình ảnh có thể được học lại, thì quyền của người sáng tạo không thể chỉ được bảo vệ bằng những hợp đồng cũ và thói quen cũ.

Có lẽ đây là lúc ngành điện ảnh cần đặt ra những chuẩn mới về đồng ý, minh bạch, ghi nhận, trả thù lao và gỡ bỏ khi quyền bị xâm phạm. AI có thể làm cho sản xuất rẻ hơn, nhưng không được làm cho lao động sáng tạo trở nên rẻ đi. AI có thể làm cho hình ảnh phong phú hơn, nhưng không được làm cho quyền của con người trở nên mờ đi.

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho rằng có 4 nguyên tắc đáng làm kim chỉ nam trong khai thác hình ảnh, giọng nói và dữ liệu sáng tạo của con người trong môi trường AI: đồng thuận, minh bạch, thù lao hợp lý và trách nhiệm giải trình. Thiếu một trong bốn điều đó, quyền người sáng tạo khó được bảo vệ thực chất.

Nhiều người vẫn nghĩ sở hữu trí tuệ là câu chuyện pháp lý, là việc của luật sư, là phần cuối cùng sau khi bộ phim đã làm xong, nhưng theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, cách nghĩ đó không còn phù hợp.

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng khẳng định, trong kỷ nguyên số, sở hữu trí tuệ phải được xem là “hạ tầng” của thị trường sáng tạo. Khi thiếu hạ tầng đó, nhà sản xuất khó yên tâm đầu tư dài hạn, nghệ sĩ khó được trả công xứng đáng, nền tảng hợp pháp khó cạnh tranh với nội dung vi phạm và người dùng khó phân biệt đâu là thật, đâu là giả.

“Chúng ta đã thấy những trang web vi phạm bị xử lý nhưng biến thể mới lại xuất hiện. Chúng ta thấy các nội dung review phim, tóm tắt phim, trích đoạn phim, livestream phim, chia sẻ file, lồng tiếng lại, gắn quảng cáo, đổi tên miền, chuyển máy chủ. Nếu chỉ xử lý từng vụ việc, từng đường link, từng trang web, chúng ta sẽ luôn đi sau. Có lẽ cần chuyển từ tư duy “đi dọn vi phạm” sang tư duy “thiết kế hệ thống để vi phạm khó sống, khó kiếm tiền, khó tái phát” – Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nói.

Tại Hội thảo, các nhà quản lý, chuyên gia công nghệ, các luật gia, các nhà sản xuất, đạo diễn và nghệ sĩ đã cùng trao đổi về những cơ hội và thách thức mà AI mang lại; cùng chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về ứng dụng công nghệ trong sản xuất, phát hành và quản trị điện ảnh; đồng thời thảo luận các giải pháp nhằm bảo vệ hiệu quả quyền tác giả, quyền liên quan và tài sản trí tuệ trong môi trường số../.