Ứng dụng công nghệ trong nghệ thuật biểu diễn cần gắn với đầu tư chiều sâu

Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật Hoàng Hà nhấn mạnh: Chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số là xu thế phát triển chung của toàn xã hội. Và cũng như các lĩnh vực khác, nghệ thuật biểu diễn không nằm ngoài xu thế tất yếu đó.

Trong tiến trình chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số đã thay đổi phương thức sáng tạo, tư duy quản lý của các đơn vị nghệ thuật, từ đó giúp các đơn vị có điều kiện nâng cao nguồn thu, tái đầu tư chương trình, vở diễn. Một số chương trình thực cảnh đã được đầu tư công phu cả về nghệ thuật và công nghệ hiện đại gắn với thu hút khách du lịch, trở thành sản phẩm du lịch văn hoá gây tiếng vang như “Tinh hoa Bắc Bộ” hay “Ký ức Hội An”.

Dưới định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhiều nhà hát trực thuộc Bộ cũng đã có những nỗ lực, đổi mới nghệ thuật bằng công nghệ và bản sắc văn hoá dân tộc mà gần đây nhất là sự thành công của các vở diễn “Sơn thần thuỷ quái” và “Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, đã mở ra thêm những hướng đi mới cho việc kết hợp có hiệu quả giữa nghệ thuật, công nghệ và trải nghiệm không gian văn hoá. 

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, ông Hoàng Hà cho biết: Việc ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn ở nước ta hiện nay cũng còn gặp không ít những khó khăn về kinh phí đầu tư, cơ sở vật chất; ở nhiều đơn vị nghệ thuật còn thiếu trang thiết bị công nghệ hiện đại, đạt chuẩn quốc tế; đội ngũ nhân lực còn hạn chế trong sử dụng, khai thác hiệu quả giữa công nghệ và nghệ thuật… 

Đồng quan điểm trên, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội NSND Trung Hiếu cho rằng: Ứng dụng công nghệ trong nghệ thuật biểu diễn cần gắn với đầu tư chiều sâu, trước hết là đầu tư cho con người. Kinh phí rất quan trọng, nhưng để chuyển hóa nguồn lực thành chất lượng nghệ thuật, cần có đội ngũ đủ năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất và khai thác hiệu quả công nghệ.

Thời gian qua, Hà Nội đã quan tâm hỗ trợ văn nghệ sĩ, từng bước cải thiện chế độ bồi dưỡng tập luyện, biểu diễn, tạo động lực để nghệ sĩ yên tâm gắn bó với nghề. Bên cạnh việc đặt hàng các vở diễn hằng năm, thành phố cũng tạo điều kiện để các đơn vị xây dựng, đề xuất những đề án, chương trình phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là cơ hội để các nhà hát chủ động sáng tạo, phát triển những sản phẩm mới.

Tuy nhiên, đầu tư lớn chưa đồng nghĩa với một tác phẩm có chất lượng. Điều quan trọng là năng lực của đội ngũ sáng tạo trong việc khai thác nguồn lực để tạo nên giá trị nghệ thuật. Vì vậy, bên cạnh đầu tư trang thiết bị, cần có chiến lược đào tạo bài bản cho tác giả, đạo diễn, diễn viên, họa sĩ, nhạc sĩ, đội ngũ âm thanh, ánh sáng, cùng những người làm công tác quản lý, vận hành nhà hát, truyền thông và marketing.

Gìn giữ bản sắc của nghệ thuật vẫn phải được đặt lên hàng đầu

Ở góc nhìn khác, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam NSND Nguyễn Tiến Dũng khẳng định, việc ứng dụng công nghệ trong nghệ thuật biểu diễn cần xuất phát từ đặc trưng của từng loại hình. Với múa rối, nếu hình ảnh trình chiếu quá lớn hoặc hiệu ứng quá mạnh, công nghệ có thể lấn át vẻ đẹp tinh tế và sức hấp dẫn riêng của con rối.

Theo NSND Nguyễn Tiến Dũng, múa rối có ngôn ngữ biểu đạt và yêu cầu thẩm mỹ riêng. Khán giả đến nhà hát trước hết để thưởng thức vẻ đẹp, sự độc đáo của con rối và nghệ thuật điều khiển rối. Vì vậy, các yếu tố công nghệ cần được sử dụng có chừng mực, nhằm hỗ trợ và làm nổi bật giá trị cốt lõi của loại hình nghệ thuật này.

Trong dàn dựng, việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào nội dung, thông điệp và tính chất của từng tác phẩm. Có chương trình cần công nghệ để mở rộng khả năng biểu đạt, nhưng cũng có tác phẩm phù hợp với cách xử lý sân khấu bằng bục diễn, cảnh trí và những chuyển động mang tính ước lệ.

“Đặc thù của múa rối là sự kết hợp giữa người nghệ sĩ và con rối, trong đó con rối giữ vai trò trung tâm biểu đạt, còn nghệ sĩ truyền sức sống và cảm xúc cho nhân vật. Do đó, dù đổi mới phương thức dàn dựng hay ứng dụng công nghệ đến đâu, việc gìn giữ bản sắc và ngôn ngữ riêng của nghệ thuật vẫn phải được đặt lên hàng đầu” – NSND Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh.

Đồng quan điểm trên, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam TS. NSND Trần Ly Ly cho rằng, ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn cần được nhìn nhận trong toàn bộ quá trình, từ sáng tạo, tổ chức sản xuất đến phân phối, quản lý và tiếp cận công chúng.

Theo TS. NSND Trần Ly Ly, ứng dụng công nghệ trước hết làm thay đổi tư duy sáng tạo. Với những phương tiện biểu đạt mới, người nghệ sĩ phải tìm cách kết hợp nghệ thuật và công nghệ sao cho phù hợp. Điều này cũng kéo theo sự thay đổi về thành phần ê-kíp, phương thức tổ chức sản xuất và cách đưa tác phẩm đến khán giả.

Tuy nhiên, mỗi loại hình và không gian biểu diễn có những yêu cầu ứng dụng công nghệ riêng. Với nghệ thuật xiếc, sân khấu tròn, mái vòm cao và không gian rộng tạo điều kiện để công nghệ mở rộng bối cảnh, xây dựng các lớp hình ảnh, hỗ trợ hiệu quả cho màn trình diễn. Trong khi đó, nghệ thuật múa rối với những chuyển động nhỏ, tinh tế đòi hỏi cách xử lý công nghệ phù hợp để tôn lên vẻ đẹp và ngôn ngữ biểu đạt riêng của con rối.

“Vì vậy, không thể áp dụng cùng một cách thức cho mọi loại hình. Điều quan trọng là hiểu đặc trưng nghệ thuật, xác định giá trị cần gìn giữ và lựa chọn công nghệ để phục vụ ý đồ sáng tạo” – TS. NSND Trần Ly Ly nhấn mạnh.

Để triển khai chuyển đổi số hiệu quả, TS. NSND Trần Ly Ly kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giao một đơn vị đầu mối xây dựng bộ tiêu chí và danh mục các dự án ưu tiên, làm cơ sở triển khai chuyển đổi số trong nghệ thuật biểu diễn. Các đơn vị nghệ thuật cũng cần chủ động kiểm kê tư liệu, rà soát hạ tầng, xác định nhu cầu và những nội dung cần đầu tư.

Về đào tạo, TS. NSND Trần Ly Ly đề xuất mô hình nhóm đồng sáng tạo, có không gian thử nghiệm để đạo diễn, công nghệ, âm thanh, ánh sáng, mỹ thuật, âm nhạc cùng phát triển dự án ngay từ nhà trường. Đào tạo từng chuyên ngành cần đi cùng rèn luyện khả năng phối hợp, kiểm chứng giải pháp có phù hợp bản chất nghệ thuật hay không.

Nhân lực số cũng cần được có kỹ năng sử dụng thiết bị, bao gồm tổ chức dữ liệu, vận hành hệ thống, quản lý, phân phối vé và kết nối khán giả. Cùng với con người, phải có cơ chế hợp tác rõ ràng giữa nhà hát và doanh nghiệp, xác định quyền lợi, trách nhiệm, lợi ích để đồng hành lâu dài.

Hoàn thiện cơ chế để hợp tác lâu dài

Từ nghiên cứu kinh nghiệm Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc và khảo sát trong nước, TS. Trần Thị Minh Thu (Viện Văn hóa Nghệ thuật Thể thao và Du lịch Việt Nam) nhận diện ba điểm nghẽn: nguồn nhân lực, cơ sở vật chất và tài chính.

Theo TS. Trần Thị Minh Thu, những hướng ứng dụng quốc tế như biểu diễn trực tuyến, sân khấu nhập vai, AI, kết hợp nhiều công nghệ trong chương trình thực cảnh và đầu tư hạ tầng số cho thiết chế văn hóa gợi mở nhiều vấn đề cho Việt Nam. Để triển khai cần vai trò kiến tạo, hỗ trợ của Nhà nước, sự tham gia của doanh nghiệp và chủ động của đơn vị nghệ thuật.

Về nhân lực, nghệ sĩ cần hiểu khả năng, giới hạn của công nghệ để lựa chọn giải pháp phục vụ sáng tạo; kỹ sư cần hiểu tư duy thẩm mỹ, ngôn ngữ loại hình. Nếu hai lực lượng thiếu thấu hiểu, khó tạo hiệu quả nghệ thuật.

Qua khảo sát, TS. Trần Thị Minh Thu nhận thấy có nhân sự kỹ thuật chưa được đào tạo đúng chuyên ngành; có người được đào tạo nhưng còn khoảng cách với công nghệ mới. Trong khi đó, nhà hát hạn chế khả năng thuê chuyên gia do chi phí cao. Vì thế, cần đồng thời bồi dưỡng công nghệ cho nghệ sĩ và kiến thức nghệ thuật cho người làm kỹ thuật, tạo môi trường cùng thử nghiệm.

Về tài chính, ứng dụng công nghệ cần kinh phí mua hoặc thuê giải pháp, thiết bị và chuyên gia. Với nguồn lực dàn dựng hạn chế, nhiều đơn vị khó tự đáp ứng. Qua đó, TS. Trần Thị Minh Thu cho rằng, cần tháo gỡ vướng mắc trong hợp tác giữa Nhà nước, nhà hát, doanh nghiệp: Nhà nước kiến tạo cơ chế; nhà hát xây dựng nội dung, bảo đảm chuyên môn; doanh nghiệp cung cấp công nghệ, chuyên gia triển khai.

“Sự hợp tác cần chính sách khuyến khích, ưu đãi và phương thức chia sẻ lợi ích phù hợp, bảo đảm các bên cùng có lợi, có trách nhiệm với sản phẩm chung” - TS. Trần Thị Minh Thu nói.