Bản sắc Việt - dấu ấn không thể thay thế trên sân khấu

Trong bối cảnh nghệ thuật biểu diễn ngày càng mở rộng giao lưu quốc tế, việc ứng dụng công nghệ, đổi mới ngôn ngữ dàn dựng và kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật đang trở thành xu hướng phổ biến. Tuy nhiên, giữa những sân khấu hiện đại với hệ thống ánh sáng, âm thanh và kỹ thuật trình diễn tiên tiến, điều tạo nên sự khác biệt không chỉ nằm ở mức độ đầu tư công nghệ mà còn ở bản sắc văn hóa được thể hiện trong mỗi chương trình.

Với nghệ thuật biểu diễn Việt Nam, bản sắc ấy được hình thành từ chiều sâu lịch sử, đời sống tinh thần, phong tục, tập quán và những giá trị nghệ thuật được các thế hệ gìn giữ, trao truyền. Từ tuồng, chèo, cải lương, dân ca đến múa rối nước, mỗi loại hình đều mang một ngôn ngữ biểu đạt riêng, phản ánh cách người Việt cảm nhận cuộc sống, thể hiện cảm xúc và kể những câu chuyện của dân tộc.

Theo Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam NSND Nguyễn Tiến Dũng, Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa phong phú với nhiều loại hình nghệ thuật độc đáo, trong đó, múa rối nước là một loại hình nghệ thuật độc đáo, mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam. Từ góc độ người làm nghề, NSND Nguyễn Tiến Dũng cho rằng mỗi quốc gia, dân tộc đều có nền tảng văn hóa riêng, tạo nên những giá trị và phong cách không thể thay thế. Vì vậy, bản sắc phải được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, nhất là khi sân khấu ngày nay có nhiều điều kiện để tiếp cận các công nghệ và xu hướng biểu diễn mới.

Điểm đặc trưng của nghệ thuật Việt Nam không chỉ nằm ở việc sử dụng những chất liệu văn hóa truyền thống mà còn ở cách các chất liệu ấy được chuyển tải trên sân khấu. NSND Nguyễn Tiến Dũng cho biết: Trình thức biểu diễn, âm nhạc mang sắc thái vùng miền, phục trang và đặc biệt là tâm hồn Việt của người nghệ sĩ là những yếu tố giúp khán giả nhận diện dấu ấn Việt Nam.

Âm nhạc truyền thống có khả năng gợi lên không gian văn hóa đặc trưng của từng vùng miền; phục trang mang theo những dấu ấn lịch sử, thẩm mỹ và phong tục; còn ngôn ngữ hình thể, giọng hát, bước đi và biểu cảm của nghệ sĩ góp phần truyền tải chiều sâu văn hóa. Khi các yếu tố ấy kết hợp hài hòa, chương trình có thể tạo nên một diện mạo nghệ thuật riêng, ngay cả khi được dàn dựng bằng những phương tiện kỹ thuật hiện đại.

NSND Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh, điều quan trọng là thông qua chương trình, khán giả có thể nhận ra bản sắc của Việt Nam. Bản sắc không nhất thiết phải được giới thiệu bằng những lời thuyết minh dài, mà có thể tự bộc lộ qua âm nhạc, hình ảnh, phong cách biểu diễn và cảm xúc mà nghệ sĩ truyền đến người xem.

Đây cũng chính là lợi thế của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam trong giao lưu quốc tế. Ngay cả khi sử dụng nhưng chất liệu có yếu tố nước ngoài, người làm nghệ thuật Việt Nam vẫn có thể tạo nên sự mới mẻ bằng cách chuyển tải câu chuyện qua trình thức sân khấu truyền thống như tuồng, cải lương, dân ca hay múa rối.... Khi ấy, công chúng không chỉ tiếp nhận nội dung của tác phẩm mà còn có cơ hội khám phá cách người Việt diễn giải câu chuyện bằng ngôn ngữ nghệ thuật của chính mình.

Sự giao thoa vì thế không làm mất đi bản sắc nếu người sáng tạo xác định rõ nền tảng văn hóa của chương trình. Ngược lại, đây có thể là phương thức giúp nghệ thuật truyền thống mở rộng khả năng biểu đạt, tiếp cận những chủ đề mới và tạo ra trải nghiệm khác biệt cho khán giả trong nước cũng như quốc tế.

Đưa bản sắc vào ngôn ngữ sân khấu hiện đại

Giữ gìn bản sắc không đồng nghĩa với việc duy trì nguyên trạng mọi phương thức biểu diễn. Để nghệ thuật truyền thống tiếp tục có sức sống, những giá trị cốt lõi cần được đặt trong mối quan hệ với nhịp sống đương đại, thị hiếu công chúng và những điều kiện sáng tạo mới.

NSND Nguyễn Tiến Dũng chia sẻ: Thách thức của người làm nghệ thuật hiện nay là tìm được cách xử lý phù hợp để đưa những yếu tố đặc trưng của truyền thống vào chương trình hiện đại, vừa giữ được hồn cốt vốn có, vừa tạo sự gần gũi với khán giả hôm nay.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh khán giả trẻ có nhiều lựa chọn giải trí và thường xuyên tiếp xúc với các sản phẩm văn hóa trên nền tảng số. Một chương trình nghệ thuật truyền thống muốn thu hút thế hệ công chúng mới cần tạo được sự hấp dẫn ngay từ trải nghiệm đầu tiên, giúp người xem cảm nhận được vẻ đẹp của loại hình nghệ thuật trước khi đi sâu tìm hiểu những giá trị văn hóa phía sau.

Trong thời gian vừa qua, xu hướng này đang được thể hiện rõ nét qua những chương trình kết hợp chất liệu văn hóa dân gian với công nghệ sân khấu hiện đại. Tiêu biểu là chương trình “Sơn Thần Thuỷ Quái” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, lấy cảm hứng từ truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, kết hợp nghệ thuật xiếc với công nghệ 3D Mapping Panorama 360 độ, sân khấu nước, ánh sáng và âm nhạc. Câu chuyện dân gian quen thuộc được tái hiện bằng ngôn ngữ sân khấu giàu tính thị giác, mang đến trải nghiệm mới lạ cho công chúng, đặc biệt thế hệ trẻ.

Cùng với cách tiếp cận đó, “Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ” - một trong những sáng kiến đổi mới nghệ thuật biểu diễn của Bộ VHTTDL trong năm 2026, giao Liên đoàn Xiếc Việt Nam thực hiện vừa ra mắt dịp 20/10, cũng đang hướng tới một sản phẩm công nghiệp văn hóa hiện đại, chuyên nghiệp nhưng vẫn đậm bản sắc Việt Nam. Kết hợp giữa kỹ năng xiếc, âm nhạc, công nghệ trình chiếu 3D mapping và nghệ thuật ẩm thực, chương trình mở ra cách tiếp cận mới trong tổ chức và đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật bằng đa giác quan của khán giả hiện nay. 

Không chỉ Liên đoàn Xiếc Việt Nam, Nhà hát Múa rối Việt Nam cũng nỗ lực làm mới cách tiếp cận nghệ thuật truyền thống bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại. Tháng 12/2025, Nhà hát dàn dựng chương trình “Cảm xúc Long Thành”, kết hợp nghệ thuật múa rối truyền thống với công nghệ sân khấu hiện đại, chương trình tái hiện vẻ đẹp của Thăng Long - Hà Nội qua những lớp trầm tích văn hóa và lịch sử. Việc đưa các giá trị lịch sử, văn hóa vào không gian trình diễn mới cho thấy nghệ thuật truyền thống có thể mở rộng khả năng biểu đạt, tạo thêm sức hấp dẫn với khán giả hôm nay mà vẫn giữ được chất liệu văn hóa làm nên bản sắc riêng.

Tuy nhiên, NSND Nguyễn Tiến Dũng khẳng định, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần làm nổi bật đặc trưng của nghệ thuật, chứ không trở thành yếu tố chi phối toàn bộ chương trình. “Bởi, đến đây không phải để xem công nghệ, đến vẫn là để xem nghệ thuật” - NSND Nguyễn Tiến Dũng chia sẻ.

Quan điểm này cho thấy ranh giới quan trọng giữa một chương trình sử dụng công nghệ và một chương trình thực sự tạo được giá trị nghệ thuật từ công nghệ. Nếu kỹ thuật hiện đại chỉ được đưa vào để phô diễn hiệu ứng, chương trình có thể tạo ấn tượng nhất thời nhưng chưa chắc để lại dấu ấn văn hóa sâu sắc. Ngược lại, khi công nghệ được lựa chọn đúng mức, phục vụ nội dung và ngôn ngữ biểu diễn, những giá trị truyền thống sẽ có thêm điều kiện để tỏa sáng.

Bên cạnh đổi mới sáng tạo, phát triển công chúng cũng là điều kiện quan trọng để bản sắc văn hóa tiếp tục được trao truyền. NSND Nguyễn Tiến Dũng cho rằng, cần xây dựng thế hệ khán giả kế cận cho sân khấu truyền thống, giúp người trẻ có cơ hội tiếp xúc, yêu thích và chủ động lan tỏa những giá trị nghệ thuật dân tộc. Khi được tiếp cận bằng những hình thức phù hợp, khán giả trẻ không chỉ là người thưởng thức mà còn có thể trở thành cầu nối đưa nghệ thuật Việt Nam đến với cộng đồng quốc tế thông qua các nền tảng số.

Cùng với đó, việc đầu tư trang thiết bị, cập nhật công nghệ và nâng cao năng lực sáng tạo cần được quan tâm đồng bộ. Sự hỗ trợ của Nhà nước, cơ quan quản lý và các nguồn lực xã hội sẽ tạo điều kiện để các đơn vị nghệ thuật đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng chương trình và từng bước phát triển những sản phẩm có khả năng tiếp cận thị trường.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng được chú trọng, bản sắc Việt cần được nhìn nhận như một nguồn lực sáng tạo và lợi thế cạnh tranh của nghệ thuật biểu diễn. Những giá trị truyền thống không chỉ phục vụ mục tiêu bảo tồn mà còn có thể trở thành nền tảng để hình thành các sản phẩm nghệ thuật mới, tạo sức hút với công chúng và mở rộng cơ hội giao lưu quốc tế.

Sân khấu hiện đại có thể thay đổi về không gian, công nghệ và phương thức thể hiện, nhưng điều làm nên dấu ấn riêng của nghệ thuật Việt Nam vẫn là hồn cốt văn hóa dân tộc. Khi bản sắc được đặt ở trung tâm, công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ và người nghệ sĩ là chủ thể sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam có thể vừa đổi mới để theo kịp thời đại, vừa khẳng định giá trị riêng giữa dòng chảy nghệ thuật toàn cầu../.