Nằm trong khuôn khổ triển lãm "Dòng chảy sáng tạo 2026", tọa đàm đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nhà thực hành nghệ thuật giới, nghệ sĩ và sinh viên chuyên ngành tham dự. Tâm điểm của cuộc thảo luận xoay quanh ranh giới mong manh giữa sự kế thừa sáng tạo và hành vi xâm phạm bản quyền trong kỷ nguyên số.

Thực tế, lịch sử nghệ thuật thế giới không xa lạ với khái niệm "phái sinh" (appropriation) hay "cải biên". Ngay từ thế kỷ III, văn bản Deipnosophistae (bộ bách khoa toàn thư đồ sộ bằng tiếng Hy Lạp cổ đại) của Athenaeus xứ Naucratis dưới hình thức các cuộc đối thoại trong những bữa tiệc của giới tinh hoa đã ghi lại một quy định đáng chú ý: khi một đầu bếp sáng tạo ra một món ăn mới và xuất sắc, không ai khác được phép sao chép hay khai thác món ăn đó trong vòng một năm. Đến thế kỷ XX, các bậc thầy hội họa phương Tây như Van Gogh hay Claude Monet cũng từng phóng tác lại tranh khắc gỗ Nhật Bản để làm mới tư duy sáng tạo của mình. Tuy nhiên, khi công nghệ AI can thiệp, khái niệm này đã bị đẩy vào một trạng thái hoàn toàn mới.

Các mô hình AI hiện nay như ChatGPT, Gemini hay Claude đang "ngốn" hàng triệu tri thức, hình ảnh mỗi ngày để tự huấn luyện. Đáng nói, phần lớn dữ liệu này được thu thập một cách mập mờ, thậm chí là "dữ liệu lậu" mà người nghệ sĩ không hề được hay biết hoặc nhận được quyền lợi xứng đáng.

Nhìn nhận về làn sóng sử dụng dữ liệu tự động này, bà Nguyễn Tú Hằng – Giám đốc của Hanoi Grapevine, đồng sáng lập Mạng lưới Nghệ sĩ Lưu trú Việt Nam cho biết: "Những gì các bạn đang nhìn thấy trên Internet có thể là chính xác, có thể không chính xác, và nó vẫn là một vùng xám đòi hỏi các công cụ luật pháp phải liên tục bám sát để đưa ra phản hồi kịp thời."

Bà Nguyễn Tú Hằng chỉ rõ rằng, sự tương đồng hay liên tưởng giống nhau không tự động cấu thành hành vi vi phạm pháp luật. Cốt lõi của việc xác định xâm phạm quyền tác giả phải dựa trên hành vi thực tế: đó là bằng chứng chứng minh người đi sau đã sao chép, sử dụng trái phép các phần nội dung cụ thể của tác phẩm gốc để đưa vào sản phẩm mới, chứ không chỉ là sự trùng lặp ngẫu nhiên về mặt ý tưởng.

Bổ sung thêm góc nhìn từ khía cạnh nhân văn, nhà nghiên cứu, họa sĩ Trần Hậu Yên Thế cho rằng bên cạnh những khái niệm pháp lý mới mẻ và vô cùng phức tạp đang diễn ra, câu chuyện bản quyền còn nằm ở đạo lý ứng xử giữa con người với con người. Đối với một người nghệ sĩ chân chính, sự liêm chính trong sáng tạo là thước đo cao nhất cho lòng tự trọng, sự trân trọng và bảo vệ lẫn nhau, đồng thời cũng là cách bảo vệ chân lý học thuật và khoa học chân chính.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện công nghệ, các diễn giả cũng thẳng thắn nhìn nhận những lỗ hổng lớn trong nhận thức xã hội và thiết chế quản lý nghệ thuật đương đại tại Việt Nam. Việc thiếu hụt các không gian trưng bày chính thống như bảo tàng nghệ thuật đương đại cùng sự nhập nhằng trong định danh hệ thống mỹ thuật đã khiến giới nghệ sĩ nước nhà liên tục rơi vào các cuộc tranh chấp bản quyền dai dẳng.

Đánh giá về thực trạng này, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn bày tỏ sự lo ngại khi Hà Nội – một thành phố với xấp xỉ 9 triệu dân – vẫn hoàn toàn trống vắng một bảo tàng mỹ thuật đương đại của riêng mình. Trong khi đó, các thành phố lớn như TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng đều đã có bảo tàng mỹ thuật riêng, còn Huế dù chưa xây dựng cơ sở hạ tầng nhưng đã sớm định hình một bộ sưu tập nghệ thuật toàn diện bao gồm cả video art và sắp đặt. Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, Hà Nội rất cần một tư duy thiết chế rõ ràng, bắt đầu từ việc chủ động xây dựng một bộ sưu tập cốt lõi để làm nền tảng ứng xử sòng phẳng với dòng chảy di sản và nghệ thuật mới.

Sự thiếu hụt về mặt thiết chế này đã dẫn đến một hệ lụy lớn: nghệ thuật đương đại không được thừa nhận một cách chính thống trên phương diện pháp lý, tạo ra một lỗ hổng lớn trong nhận thức xã hội. Khi các tác phẩm đương đại có tính chất khai thác văn hóa không được ghi nhận và định danh bởi một thiết chế chính thống, ranh giới giữa kế thừa và đạo nhái lập tức bị xóa nhòa. Đây chính là vùng trống pháp lý khiến câu chuyện bản quyền luôn rơi vào cảnh nhập nhằng, không rõ ràng, vô tình tạo cơ hội cho các hành vi "tiếm đoạt" sáng tạo lên ngôi. Từ đó, khi có các tranh chấp xảy ra, cả cơ quan quản lý lẫn bản thân người nghệ sĩ đều loay hoay vì thiếu đi một nền tảng văn hóa cốt lõi để đối thoại sòng phẳng.

Để khỏa lấp những khoảng trống lớn này, sự thay đổi từ gốc rễ giáo dục và tư duy thực hành nghệ thuật là điều bắt buộc. Mô hình đào tạo nghệ thuật dựa trên nghiên cứu – nơi đằng sau mỗi tác phẩm thị giác là cả một hồ sơ lý thuyết sâu sắc về xã hội, nhân học – cần được chú trọng hơn thay vì chỉ tập trung vào kỹ năng nghề nghiệp thuần túy.

Tại một số môi trường giáo dục liên ngành hiện nay, tư duy "tái sinh" đã được đưa vào đề thi tuyển sinh thông qua việc yêu cầu thí sinh cắt ghép, biến đổi dữ liệu hình ảnh có sẵn để tạo ra tác phẩm mới có kèm tuyên ngôn nghệ thuật. Đây là cách giúp thế hệ nghệ sĩ trẻ làm quen với việc đối thoại, tương tác trực diện và sòng phẳng với các giá trị cũ.

Kết thúc tọa đàm, các diễn giả đều thống nhất rằng, sự hoàn thiện về mặt thiết chế từ các cơ quan quản lý chính là điểm tựa vững chắc để bảo vệ nghệ sĩ. Khi ranh giới bản quyền được định hình và tôn trọng rõ ràng, công nghiệp văn hóa Việt Nam mới có thể phát triển lành mạnh./.