Thủ đoạn tinh vi, liên tục biến hóa

Tại chuyên đề thực địa Kể chuyện di sản thuộc chuỗi đào tạo chuyên sâu Kể chuyện văn hóa trong thời đại số, do Tổng Công ty Truyền thông đa phương tiện VTC (Bộ VHTTDL) phối hợp với Tập đoàn Google và nền tảng YouTube tổ chức vào ngày 16.6 tại tỉnh Quảng Ninh, các ý kiến cho rằng, việc tôn trọng và thực thi nghiêm các quy định về bản quyền là yêu cầu bắt buộc trong sáng tạo nội dung số.

Các nhà sáng tạo nội dung và cả những người dùng mạng xã hội cần chủ động tìm hiểu, tuân thủ pháp luật, tránh sử dụng trái phép các tác phẩm. Đồng thời, có biện pháp chủ động bảo vệ chính sản phẩm của mình trước nguy cơ bị xâm phạm bản quyền.

Trong sáng tạo nội dung số, âm nhạc đang góp phần tạo nên sức hút cho hàng triệu sản phẩm nội dung số mỗi ngày. Thế nhưng, phía sau sự lan tỏa ấy là thực trạng vi phạm bản quyền vẫn diễn biến phức tạp, từ việc sử dụng trái phép ca khúc trên mạng xã hội đến khai thác tác phẩm nhằm mục đích thương mại mà không có sự cho phép của chủ sở hữu quyền. 

Trình bày ý kiến tại buổi trao đổi chuyên đề, bà Trần Thị Thuỳ Dương – đại diện Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) cho biết, trong hơn một thập niên qua, chuyển đổi số đã làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, phân phối và sử dụng âm nhạc.

Nếu như trước đây, các tác phẩm âm nhạc chủ yếu được tiếp cận công chúng thông qua hoạt động biểu diễn trực tiếp, băng đĩa và các hình thức truyền thống thì hiện nay việc khai thác âm nhạc diễn ra ngày càng phổ biến trên các nền tảng mạng xã hội, dịch vụ chia sẻ video, nghe nhạc trực tuyến và truyền hình trả tiền theo yêu cầu.

Tuy nhiên cùng với khả năng lan tỏa mạnh mẽ, môi trường số cũng mang đặc tính dễ sao chép, khiến các hành vi vi phạm bản quyền diễn ra nhanh chóng, ngày càng tinh vi và có tính xuyên biên giới.

Trong nhiều trường hợp, tác giả và chủ sở hữu quyền còn rơi vào thế bất lợi khi gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ vi phạm, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phối hợp xử lý các hành vi xâm phạm quyền.

Bà Trần Thùy Dương cho biết thêm, có 4 đặc điểm nổi bật của tình trạng vi phạm bản quyền hiện nay gồm diễn ra thường xuyên; đa dạng về chủ thể thực hiện; có tính xuyên biên giới và liên tục biến hóa về phương thức, thủ đoạn. Khi một hình thức vi phạm bị phát hiện, xử lý, các đối tượng nhanh chóng chuyển sang phương thức mới để tiếp tục hành vi xâm phạm quyền.

“Đối với một tác phẩm nhạc, có hai "lớp" quyền cần được tôn trọng là quyền tác giả và quyền liên quan. Trong đó, quyền tác giả bảo hộ phần tác phẩm âm nhạc do nhạc sĩ, người viết lời sáng tạo; còn quyền liên quan áp dụng đối với bản ghi âm, ghi hình, cuộc biểu diễn hoặc chương trình phát sóng.

Thực tế cho thấy, không ít tổ chức, cá nhân chỉ xin phép một trong hai quyền dẫn đến tình trạng đã được sử dụng bản ghi nhưng vẫn xâm phạm quyền tác giả, hoặc ngược lại. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến các hành vi vi phạm bản quyền không cố ý”, bà Trần Thùy Dương chia sẻ.

Bản quyền không phải rào cản

Đối với các nhà sáng tạo nội dung số, một trong những hành vi vi phạm bản quyền phổ biến hiện nay là sử dụng nhạc nền hoặc lồng ghép các tác phẩm âm nhạc vào video đăng tải trên nền tảng số nhằm tăng lượt xem và trục lợi từ quảng cáo, mà chưa xin phép, chưa thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu quyền.

Khi vi phạm xảy ra, quy trình xử lý vẫn còn nhiều vướng mắc. Chủ sở hữu quyền đôi khi gặp khó khăn khi thực hiện khiếu nại do chậm nhận được phản hồi hoặc bị yêu cầu cung cấp quá nhiều tài liệu chứng minh.

Ngoài ra, việc xác định chủ thể vi phạm và định lượng thiệt hại cũng mất nhiều thời gian, trong khi nội dung vi phạm có thể lan truyền nhanh chóng từng giờ, từng ngày.

Chế tài xử phạt vi phạm hành chính hiện nay cũng chưa đủ sức răn đe bởi trong không ít trường hợp, mức xử phạt hành chính thấp hơn lợi ích mà đối tượng vi phạm thu được, làm giảm hiệu quả phòng ngừa và ngăn chặn hành vi xâm phạm bản quyền.

Đại diện Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) cho rằng, để nâng cao hiệu quả phòng, chống vi phạm bản quyền trên môi trường số, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần xây dựng cơ chế gỡ bỏ nội dung vi phạm nhanh chóng với quy trình và thời hạn xử lý rõ ràng nhằm bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể quyền.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý theo hướng cụ thể hóa trách nhiệm của các đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian, quy định rõ các điều kiện được miễn trừ trách nhiệm cũng như nghĩa vụ phối hợp trong xử lý vi phạm.

VCPMC cũng kiến nghị cơ quan chức năng nghiên cứu nâng mức xử phạt để bảo đảm tính răn đe, tương xứng với lợi ích mà các đối tượng vi phạm có thể thu được.

Đồng thời, cần tăng cường đầu tư các giải pháp công nghệ, ứng dụng hệ thống đối soát bản quyền tự động và công cụ nhận diện vi phạm trên diện rộng, thay thế cho phương thức rà soát thủ công vốn tốn nhiều thời gian và nguồn lực.

Theo đại diện VCPMC, vi phạm bản quyền trên không gian mạng thường mang tính hệ thống, xuất phát từ cả những bất cập trong quy định pháp luật lẫn đặc tính của công nghệ số. Vì vậy, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ thay vì các biện pháp đơn lẻ.

Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy xử lý sau vi phạm sang chủ động phòng ngừa.

Dưới góc nhìn của nền tảng, bà Trịnh Mỹ Linh - đại diện đối tác YouTube tại Việt Nam cho rằng, việc thiếu hiểu biết đầy đủ về bản quyền có thể khiến nhà sáng tạo nội dung không chỉ vi phạm các quy định của nền tảng mà còn đối mặt với nguy cơ vi phạm pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Trên YouTube, tài khoản vi phạm bản quyền lần đầu sẽ bị cảnh cáo, lần thứ hai bị hạn chế một số tính năng. Đến lần thứ 3, tài sản số sẽ bị xóa.

Do đó, bà Trịnh Mỹ Linh khuyến nghị, các nhà sáng tạo cần chủ động trang bị kiến thức pháp luật về bản quyền; đồng thời thường xuyên cập nhật các quy định và phải hiểu “luật chơi” của nền tảng để phát triển nội dung số một cách bền vững.

Các nhà sáng tạo nội dung và người dùng mạng xã hội cần hiểu rõ, bản quyền và việc ứng dụng công nghệ AI trong bảo vệ bản quyền không phải là rào cản đối với hoạt động sáng tạo, mà là công cụ giúp xác lập, đo lường và bảo vệ giá trị của các sản phẩm trí tuệ.