Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành một phần của sáng tạo nghệ thuật, giúp các giá trị văn hóa truyền thống được biểu đạt bằng hình thức mới mà không đánh mất bản sắc. Từ những chương trình như “Sơn Thần Thủy Quái” đến “Kỳ Yến – Bữa tiệc diệu kỳ” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, một hướng tiếp cận đáng chú ý đang được mở ra: Nghệ sĩ không chỉ thích ứng mà còn từng bước làm chủ công nghệ để kể tiếp câu chuyện văn hóa Việt trong đời sống đương đại.

Khi công nghệ mở rộng ngôn ngữ nghệ thuật

Nghệ thuật biểu diễn vốn được hình thành từ sự kết hợp giữa tài năng, kỹ thuật, cảm xúc của người nghệ sĩ với không gian, âm thanh, ánh sáng và sự tiếp nhận của khán giả. Sự phát triển của công nghệ số đang mở rộng những yếu tố ấy, tạo điều kiện để sân khấu không còn bị giới hạn trong không gian vật lý truyền thống. Các công nghệ trình chiếu, 3D mapping và những giải pháp thiết kế sân khấu hiện đại cho phép hình ảnh, chuyển động và không gian tương tác với nhau, góp phần hình thành những phương thức kể chuyện đa dạng hơn.

Điều này mở ra hướng đi mới cho nghệ thuật biểu diễn, nhất là những loại hình có khả năng kết hợp giữa chuyển động cơ thể, âm nhạc, hình ảnh và không gian như: xiếc, múa, sân khấu thực cảnh. Thông qua công nghệ, những câu chuyện văn hóa có thể được thể hiện bằng nhiều lớp ngôn ngữ, tạo thêm chiều sâu cho trải nghiệm của người xem. Nhưng công nghệ không tự thân tạo nên giá trị nghệ thuật. Hiệu quả ứng dụng phụ thuộc vào việc lựa chọn giải pháp phù hợp với nội dung, ngôn ngữ của từng loại hình và chủ đích sáng tạo của người nghệ sĩ.

Thực tiễn tại Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho thấy hướng tiếp cận này qua chương trình “Sơn Thần Thủy Quái”. Việc kết hợp nghệ thuật xiếc với 3D mapping, ánh sáng và công nghệ sân khấu không chỉ tạo nên những bối cảnh giàu tính thị giác mà còn mở rộng không gian biểu diễn, giúp chuyển động trực tiếp của nghệ sĩ tương tác với cảnh quan được kiến tạo bằng công nghệ. Từ đó, công nghệ tham gia vào quá trình kể chuyện, thay vì chỉ đóng vai trò trang trí hay tạo hiệu ứng bên ngoài.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, ứng dụng công nghệ vào nghệ thuật trước hết đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy sáng tạo. Công nghệ cần được tính toán ngay từ khâu hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản và dàn dựng để có thể hòa quyện với ngôn ngữ biểu diễn. Nếu chỉ được bổ sung ở công đoạn cuối nhằm tạo hiệu ứng thị giác, công nghệ khó phát huy hết tiềm năng và thậm chí có thể làm phân tán sự chú ý khỏi giá trị cốt lõi của tác phẩm.

Từ góc nhìn này, ứng dụng công nghệ không đơn thuần là bổ sung phương tiện kỹ thuật cho sân khấu, mà là quá trình tái cấu trúc cách thức sáng tạo và biểu đạt. Công nghệ chỉ thực sự trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật khi được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với nội dung, nhịp điệu biểu diễn và cảm xúc mà tác phẩm hướng tới.

Nghệ sĩ là chủ thể, công nghệ là công cụ

Sự xuất hiện của những phương tiện biểu diễn mới cũng đặt ra yêu cầu đối với năng lực nghề nghiệp của nghệ sĩ. Khi không gian sân khấu được tạo dựng và biến đổi bằng công nghệ, người biểu diễn phải thích nghi với điều kiện ánh sáng, hình ảnh, chuyển động và sự phối hợp kỹ thuật khác trước. Bên cạnh việc duy trì kỹ thuật chuyên môn, họ cần hiểu cách công nghệ vận hành trong tổng thể tác phẩm để chủ động phối hợp với đạo diễn và đội ngũ kỹ thuật.

Thực tế tập luyện chương trình “Kỳ Yến – Bữa tiệc diệu kỳ” cho thấy những thay đổi cụ thể ấy. NSƯT Bùi Thu Hương, diễn viên tham gia chương trình, cho biết việc kết hợp 3D mapping đặt ra những yêu cầu mới đối với nghệ sĩ xiếc. Trong điều kiện biểu diễn thông thường, diễn viên quen với ánh sáng đủ rõ để quan sát không gian, kiểm soát động tác và phối hợp với bạn diễn. Khi sử dụng công nghệ trình chiếu, ánh sáng phải được điều chỉnh để hình ảnh hiển thị rõ nét, buộc nghệ sĩ phải thích nghi với môi trường biểu diễn mới.

Ban đầu, NSƯT Bùi Thu Hương từng băn khoăn công nghệ trình chiếu có thể khiến khán giả phân tâm, không còn tập trung vào diễn viên. Tuy nhiên, qua quá trình tập luyện và biểu diễn, chị nhận thấy hiệu quả chỉ đạt được khi kỹ thuật xiếc và công nghệ hỗ trợ lẫn nhau. Kỹ thuật biểu diễn vẫn là yếu tố cốt lõi, còn công nghệ góp phần làm nổi bật động tác và nâng cao hiệu quả tổng thể của tác phẩm.

Từ trải nghiệm này, có thể thấy làm chủ công nghệ không đồng nghĩa với việc nghệ sĩ phải trở thành chuyên gia kỹ thuật. Điều quan trọng là họ hiểu khả năng, giới hạn của phương tiện mới, chủ động điều chỉnh phương pháp biểu diễn và phối hợp với các thành phần khác trong tác phẩm. Khi công nghệ tham gia sâu hơn vào sân khấu, năng lực nghề nghiệp của nghệ sĩ cũng cần được mở rộng, từ kỹ thuật chuyên môn đến khả năng cảm nhận không gian, phối hợp và tương tác với các yếu tố trình diễn.

Tuy nhiên, sự thích ứng của nghệ sĩ chỉ là một phần trong quá trình đưa công nghệ vào nghệ thuật. Để công nghệ thực sự phục vụ tác phẩm, đội ngũ kỹ thuật cũng cần hiểu đặc thù của loại hình biểu diễn và ý đồ nghệ thuật. Một hiệu ứng đẹp chưa chắc phù hợp với nhịp điệu sân khấu; một hình ảnh ấn tượng chưa chắc hỗ trợ được động tác biểu diễn. Vì vậy, sự phối hợp giữa nghệ sĩ, đạo diễn, nhà thiết kế sân khấu và chuyên gia kỹ thuật cần được thực hiện ngay từ khâu xây dựng ý tưởng, thay vì chỉ bổ sung công nghệ vào một tác phẩm đã hoàn thiện.

Từ yêu cầu phối hợp đó, vấn đề quan trọng hơn được đặt ra là làm thế nào để công nghệ hòa quyện với nghệ thuật mà vẫn giữ được vai trò trung tâm của người biểu diễn. NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh rằng nghệ sĩ phải thực sự có cảm xúc, làm chủ không gian và tương tác với công nghệ, thay vì chỉ đứng trước những hiệu ứng hình ảnh. Theo đó, công nghệ không thể thay thế khả năng biểu đạt, kỹ thuật nghề nghiệp và sức sáng tạo của nghệ sĩ, mà cần trở thành phương tiện giúp những giá trị ấy được thể hiện hiệu quả hơn.

Đây cũng là ranh giới giữa một chương trình gây ấn tượng chủ yếu bằng kỹ thuật và một tác phẩm có khả năng tạo dựng trải nghiệm nghệ thuật thực sự. Khi nghệ sĩ làm chủ công nghệ, còn công nghệ được đặt đúng vị trí trong cấu trúc tác phẩm, sự kết hợp giữa hai yếu tố mới có thể tạo nên ngôn ngữ biểu đạt mới mà không làm phai nhạt bản sắc của nghệ thuật truyền thống.

Đổi mới cách tiếp cận, lan tỏa giá trị văn hóa

Cùng với việc thay đổi ngôn ngữ sân khấu, công nghệ còn mở ra khả năng tổ chức những hình thức thưởng thức nghệ thuật mới, kết nối nhiều loại hình và yếu tố văn hóa trong cùng một không gian. Thay vì chỉ tiếp nhận tác phẩm qua hình ảnh, âm thanh và diễn xuất, khán giả có thể được đặt vào những trải nghiệm tổng hợp, trong đó nghệ thuật biểu diễn tương tác với ẩm thực, không gian và những câu chuyện văn hóa.

“Kỳ Yến – Bữa tiệc diệu kỳ” là một ví dụ cho hướng tiếp cận này. Chương trình kết hợp biểu diễn nghệ thuật với trải nghiệm ẩm thực, đưa những câu chuyện về món ăn, màu sắc, hương vị và văn hóa vùng miền vào không gian thưởng thức. Theo NSND Tống Toàn Thắng, chương trình được xây dựng với mong muốn cụ thể hóa việc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động nghệ thuật, đồng thời tạo ra những sản phẩm mới đáp ứng nhu cầu đa dạng của công chúng.

Điểm đáng chú ý ở đây không chỉ là việc ứng dụng công nghệ, mà còn là cách mở rộng mối quan hệ giữa nghệ thuật và công chúng. Khi nhiều yếu tố được kết nối trong một trải nghiệm thống nhất, văn hóa có thêm những phương thức tiếp cận sinh động, phù hợp với nhu cầu thưởng thức ngày càng đa dạng. Đây cũng là gợi mở cho việc phát triển các sản phẩm văn hóa tích hợp, có khả năng kết nối nghệ thuật biểu diễn với du lịch văn hóa và quảng bá hình ảnh Việt Nam.

Dù được thể hiện bằng hình thức nào, mục tiêu cuối cùng vẫn là chuyển tải những giá trị văn hóa có ý nghĩa. Công nghệ có thể tạo ra không gian kỳ ảo, tăng tính tương tác và thu hút sự chú ý của khán giả, nhưng sức hấp dẫn lâu dài của một tác phẩm phải bắt nguồn từ chất lượng nghệ thuật, chiều sâu câu chuyện và những giá trị mà tác phẩm gửi gắm.

Đối với nghệ thuật truyền thống, yêu cầu này càng có ý nghĩa quan trọng. Đổi mới phương thức biểu đạt không có nghĩa là thay thế hay làm mờ đi những yếu tố tạo nên bản sắc. Ngược lại, công nghệ cần được sử dụng để làm nổi bật giá trị vốn có, giúp những chất liệu văn hóa truyền thống được tiếp cận bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với công chúng hôm nay, đặc biệt là thế hệ trẻ.

NSƯT Bùi Thu Hương cho rằng, gìn giữ các giá trị văn hóa là trách nhiệm của những người làm văn hóa, nghệ thuật, nhất là nghệ sĩ trẻ. Khi có công nghệ hỗ trợ, trách nhiệm ấy càng đòi hỏi sự nỗ lực để vừa bảo tồn những giá trị vốn có, vừa phát triển và đổi mới cách thể hiện. Quan điểm này cho thấy công nghệ không làm giảm đi trách nhiệm của nghệ sĩ đối với di sản và bản sắc dân tộc, mà đặt ra yêu cầu cao hơn về nhận thức, năng lực sáng tạo và khả năng lựa chọn phương thức biểu đạt phù hợp.

Nhìn rộng hơn, việc ứng dụng công nghệ vào nghệ thuật biểu diễn cần được đặt trong chiến lược phát triển dài hạn của các đơn vị nghệ thuật và ngành công nghiệp văn hóa. Theo tinh thần thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó có Nghị quyết số 57-NQ/TW, điều cần thiết không chỉ là đầu tư trang thiết bị mà còn là đổi mới tư duy sáng tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển những sản phẩm có giá trị thực tiễn.

Điều đó đòi hỏi các đơn vị nghệ thuật phải chủ động nghiên cứu công nghệ phù hợp, xây dựng quy trình phối hợp giữa bộ phận sáng tạo và kỹ thuật, đồng thời chú trọng đào tạo nghệ sĩ trong môi trường biểu diễn mới. Bên cạnh đó, cần đánh giá hiệu quả ứng dụng công nghệ trên cơ sở chất lượng tác phẩm, khả năng truyền tải nội dung, mức độ tiếp cận công chúng và giá trị văn hóa được tạo ra, thay vì chỉ căn cứ vào quy mô đầu tư hay mức độ hiện đại của hiệu ứng sân khấu.

Từ thực tiễn nghệ thuật biểu diễn hôm nay có thể thấy, công nghệ đang mở rộng giới hạn sáng tạo và tạo thêm cơ hội để văn hóa Việt Nam hiện diện trong đời sống đương đại. Nhưng công nghệ không thể thay thế tư duy, tài năng và cảm xúc của con người. Chính nghệ sĩ là người lựa chọn cách kể, xác lập giá trị và thổi sức sống vào tác phẩm; công nghệ chỉ phát huy ý nghĩa khi được đặt trong mối quan hệ hài hòa với những yếu tố ấy.

Làm chủ công nghệ vì thế không chỉ là khả năng sử dụng phương tiện mới của người nghệ sĩ, mà còn là năng lực làm chủ tư duy sáng tạo, giữ vững bản sắc và chủ động tìm kiếm phương thức đưa nghệ thuật đến gần công chúng. Khi công nghệ được vận dụng đúng hướng, những giá trị truyền thống có thể được tiếp nối bằng hình thức mới mà không mất đi chiều sâu văn hóa. Đó cũng là cơ sở để nghệ thuật biểu diễn đổi mới, phát triển bền vững và tiếp tục kể câu chuyện văn hóa Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại./.