Đằng sau những hình ảnh xuất hiện trên sân khấu không chỉ có đạo diễn, nghệ sĩ xiếc mà còn có những người làm công nghệ - những người vốn quen với màn hình, dữ liệu, thiết kế hình ảnh nay trực tiếp tham gia vào quá trình kiến tạo không gian nghệ thuật. Với Lumishow, đơn vị thực hiện công nghệ 3D cho vở diễn, sân khấu không còn đơn thuần là nơi trình diễn mà trở thành một không gian tương tác giữa con người, chuyển động, ánh sáng và công nghệ.

Để hiểu hơn về vấn đề này, Cổng TTĐT Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Hương Chi - đại diện Lumishow.

+ PV: Là đơn vị hoạt động trong lĩnh vực công nghệ hình ảnh, điều gì khiến Lumishow tham gia vào một dự án nghệ thuật xiếc như "Sơn Thần Thủy Quái"? Đây có phải là một sự thay đổi trong cách tiếp cận của người làm công nghệ với nghệ thuật sân khấu, thưa bà?

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Với Lumishow, chúng tôi quan tâm sâu sắc về công nghệ có thể tham gia vào việc kể chuyện như thế nào và cách nó nhào nặn những trải nghiệm cảm xúc mới cho khán giả ra sao.

Chính vì vậy, "Sơn Thần Thủy Quái" là một bài toán vô cùng hấp dẫn. Xiếc là loại hình nghệ thuật sở hữu tính thị giác và chuyển động cơ thể cực kỳ mạnh mẽ. Khi đặt loại hình này lên bàn cân cùng 3D Mapping, sân khấu nước và âm thanh ánh sáng, chúng tôi nhận thấy một cơ hội vàng để kiến tạo nên một không gian đa chiều - nơi nghệ sĩ và công nghệ cùng cất lên một tiếng nói chung.

Đây thực sự là một sự dịch chuyển trong tư duy tiếp cận, đặc biệt với giới trẻ trên con đường chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay. Chúng tôi chọn cách bước vào công cuộc sáng tạo từ những ngày đầu tiên, cùng biên đạo và nghệ sĩ tìm kiếm một thứ ngôn ngữ đồng điệu giữa công nghệ số và nghệ thuật biểu diễn.

+ PV: Với "Sơn Thần Thủy Quái", Lumishow đã tham gia vào quá trình sáng tạo từ giai đoạn nào, thưa bà? 

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Với định hướng dùng công nghệ phủ lên toàn bộ vở diễn, chúng tôi đã tham gia làm việc từ những dòng kịch bản đầu tiên. 3D Mapping không đơn giản là việc làm một đoạn video rồi chiếu lên sân khấu.

Trên sân khấu đặc thù như thế này (không gian trần vòm panorama, sân khấu 360 độ, mặt sàn lớn) thì chúng tôi bắt buộc phải tính toán từ khi lên moodboard kịch bản hình làm đồ họa và cách đặt máy chiếu để phối hợp nhịp nhàng với chuyển động của nghệ sĩ, mặt nước, đặc biệt là ánh sáng. 

Hành trình ấy là một công cuộc miệt mài giữa những người làm nghệ thuật như chúng tôi để tạo nên không gian có chiều sâu và đưa sản phẩm tốt nhất tới với công chúng.

+ PV: Xiếc khác với nhiều loại hình sân khấu ở chỗ cơ thể và chuyển động của nghệ sĩ là trung tâm. Khi xây dựng hệ thống 3D cho "Sơn Thần Thủy Quái", Lumishow phải giải bài toán như thế nào để hình ảnh, ánh sáng, không gian số không lấn át nghệ sĩ mà ngược lại hỗ trợ và làm nổi bật chuyển động của họ?

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Chúng tôi vẫn phải ưu tiên về độ an toàn của diễn viên. Đây là thử thách lớn nhất của dự án. 3D Mapping có sức hút thị giác rất mạnh, nếu lạm dụng, khán giả dễ bị phân tâm khỏi màn biểu diễn của nghệ sĩ. Trong khi đó, với xiếc, kỹ năng và cơ thể con người luôn phải là trung tâm. Việc làm tiết chế sự hào nhoáng của công nghệ trình chiếu đối với tôi còn khó hơn việc "bung xõa" công nghệ.

Vì vậy, quan điểm của chúng tôi là công nghệ phải tạo ra "không gian" chứ không cạnh tranh sự chú ý với nghệ sĩ.

Chẳng hạn, khi nghệ sĩ thể hiện động tác mạnh mẽ của Sơn Thần, hình ảnh ngọn núi sẽ mở rộng theo chuyển động đó để khuếch đại quy mô. Hay đến phân cảnh Sơn Thần giao tranh Thủy Thần, hình ảnh 2 con rồng tượng trưng cho sắc thái của Lửa và Nước sẽ có chuỗi chuyển động bay lượn từ sàn diễn lên tới mái vòm. Nghệ sĩ luôn là chủ thể hành động, còn công nghệ đóng vai trò hỗ trợ làm nổi bật cảm xúc của động tác.

+PV: Theo bà, người làm công nghệ phải hiểu đến đâu về ngôn ngữ xiếc để có thể tạo ra một thiết kế hình ảnh phù hợp? Trong quá trình làm việc với đạo diễn và các nghệ sĩ, hai bên đã phải điều chỉnh cách tiếp cận của mình như thế nào?

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Khi tiếp cận một loại hình đặc thù như xiếc, toàn bộ ê-kíp chúng tôi từ đội ngũ thiết kế đến các nghệ sĩ và tổng đạo diễn đã dành rất nhiều thời gian ngồi lại cùng nhau.

Chúng tôi cần thấu hiểu sâu sắc cách nghệ sĩ truyền tải thông điệp qua từng phân cảnh và động tác hình thể. Ngược lại, các diễn viên cũng đặt ra những yêu cầu cụ thể để công nghệ phải tạo ra được không gian và chuyển động chạm đúng vào cảm xúc của bài diễn. Đó là một quá trình trao đổi, lắng nghe và dung hòa liên tục để tìm ra tiếng nói chung hoàn hảo nhất giữa kỹ thuật và nghệ thuật biểu diễn.

+ PV: Sơn Thần Thủy Quái và những chất liệu từ truyền thuyết dân gian vốn đã có hình dung rất mạnh trong tâm thức công chúng. Lumishow đã chuyển những chất liệu ấy thành hình ảnh 3D như thế nào để vừa tạo cảm giác mới mẻ, hiện đại, vừa không làm mất đi tinh thần của câu chuyện?

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Câu chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh đã in sâu vào tâm thức người Việt từ tấm bé. Đó là một lợi thế lớn, nhưng đồng thời cũng là áp lực không nhỏ bởi trong hình dung của mỗi khán giả đều đã có sẵn một chuẩn mực nhất định về núi, nước và hai vị thần.

Lumishow chọn cách từ chối việc dùng công nghệ để "minh họa" lại những hình ảnh quen thuộc một cách thụ động. Thay vào đó, chúng tôi bóc tách và giữ lại giá trị cốt lõi của nguyên tác: sự đối lập mang tính biểu tượng giữa sự vững chãi của núi non và tính biến ảo, cuồn cuộn của dòng nước.

Từ nền tảng ấy, các chất liệu truyền thống được tái sinh qua lăng ngữ hình ảnh đương đại. Ngọn núi không còn bị giới hạn trong một khối hình tĩnh mà được kiến tạo từ nhiều tầng không gian chuyển động; dòng nước vượt ra khỏi những con sóng đơn thuần để trở thành một thế giới ảo ảnh bao trùm toàn bộ sân khấu.

Điều chúng tôi trân trọng giữ lại không phải là hình thức mô phỏng cũ kỹ, mà là tinh thần và mạch cảm xúc sử thi của truyền thuyết. Công nghệ lúc này đóng vai trò là cây cầu nối, khoác lên những giá trị văn hóa lâu đời một diện mạo thị giác mới mẻ, gần gũi và đầy sức hút với khán giả hôm nay.

+ PV: Theo Lumishow, việc kết hợp 3D Mapping và công nghệ sân khấu nước đem lại cho khán giả trải nghiệm gì mà cách dàn dựng xiếc truyền thống khó có thể tạo ra?

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Như trước đây, xiếc truyền thống hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thống phông nền và đạo cụ vật lý vốn bị hạn chế về thời gian thay đổi cảnh quan, thì sự dung hợp giữa 3D Mapping và sân khấu nước đã mở ra một chiều không gian có chiều sâu hơn. Cùng một mặt sàn, bối cảnh có thể biến ảo chỉ trong chớp mắt: từ đại ngàn hùng vĩ chuyển hóa thành dòng sông cuồn cuộn, hay từ một khoảng trời yên ả bỗng chốc hóa thành tâm bão tố dữ dội.

Đặc biệt, sự giao thoa tinh tế giữa nước thật trên sân khấu và dòng chảy kỹ thuật số đã tạo nên một thứ "ảo ảnh thị giác" tuyệt đẹp, xóa nhòa hoàn toàn ranh giới giữa đời thực và không gian số. Khi người nghệ sĩ tung hoành trong một môi trường đa chiều như thế, khán giả không đơn thuần ngồi dưới thưởng thức một kỹ thuật xiếc, mà như đang trực tiếp bước vào và sống cùng thế giới của câu chuyện. Công nghệ đã nhân lên gấp bội tính nhập vai (immersive) và quy mô thị giác - điều mà những đạo cụ vật lý đơn thuần khó lòng đạt tới.

+ PV: Có thể nói, với những dự án như "Sơn Thần Thủy Quái", người làm công nghệ không còn chỉ đứng phía sau sân khấu để cung cấp thiết bị mà đã trở thành một thành phần của ê-kíp sáng tạo. Lumishow nhìn nhận sự thay đổi này như thế nào?

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Đây là một xu hướng tất yếu của nghệ thuật biểu diễn đương đại. Trước đây, người ta thường đo lường công nghệ sân khấu bằng số lượng máy chiếu hay hệ thống ánh sáng. Nhưng khi công nghệ đi sâu vào nội dung, vai trò đó đã lột xác hoàn toàn.

Chúng tôi cùng ê-kíp trăn trở những hình ảnh 3D mapping phục vụ câu chuyện gì và đánh thức cảm xúc nào. Đó là bước dịch chuyển từ nhà cung cấp giải pháp sang tư duy đồng sáng tạo.

Tất nhiên, điều này đòi hỏi kỹ sư phải có tư duy thẩm mỹ, và nghệ sĩ cũng cần cởi mở với phương thức biểu đạt mới. Chỉ khi hai phía thực sự thấu cảm, công nghệ mới không bị biến thành một lớp vỏ trang trí hời hợt, mà thực sự trở thành một phần ruột thịt, hòa quyện hữu cơ vào tác phẩm.

+PV: Từ kinh nghiệm của Lumishow, công nghệ đang có thể mở ra những hướng đi nào cho sân khấu xiếc Việt Nam trong thời gian tới? Liệu 3D Mapping, AI, tương tác thời gian thực hay các công nghệ không gian số có thể trở thành một phần thường xuyên của sáng tạo xiếc hay vẫn cần được sử dụng có chọn lọc?

+ Bà Nguyễn Hương Chi: Tiềm năng ở phía trước là vô cùng rộng mở. Trong tương lai, việc ứng dụng AI, cảm biến chuyển động hay đồ họa realtime sẽ trở thành xu thế tất yếu. Để nghệ thuật xiếc nước nhà hòa nhập với thế giới, chúng ta bắt buộc phải xem công nghệ như một đòn bẩy chiến lược.

Công nghệ và AI là những chất xúc tác tuyệt vời để nâng tầm trải nghiệm giác quan cho khán giả. Tuy nhiên, nếu thiếu đi bàn tay, trí tuệ và trái tim con người để thổi hồn vào đó, sản phẩm làm ra cũng chỉ mang tính công nghiệp vô hồn.

Bản chất của công nghệ không phải để thay thế con người, mà là công cụ đắc lực giúp ta kể câu chuyện cũ theo một cách chạm đến cảm xúc sâu kín nhất. Thông qua sự hỗ trợ của hiệu ứng, bối cảnh số tương tác nhịp nhàng với ngôn ngữ hình thể của diễn viên, nghệ sĩ sẽ được phát huy tối đa năng lực biểu diễn. Để rồi từ chính cốt truyện quen thuộc ấy, công nghệ sẽ in sâu vào tâm trí khán giả, để lại những tầng ký ức giác quan mạnh mẽ và khó phai trong lòng người xem.

+ PV: Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!