Nằm ở vùng lõi thung lũng Pù Luông, bản Kho Mường (xã Pù Luông, Thanh Hóa) từng là địa bàn đặc biệt khó khăn, đời sống người dân phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sản xuất nông nghiệp tự cung tự cấp. Đường sá cách trở, sản xuất manh mún, thu nhập bấp bênh khiến cái nghèo kéo dài qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, lựa chọn phát triển du lịch cộng đồng đã mở ra hướng đi mới, từng bước giúp Kho Mường chuyển mình theo hướng bền vững.

Trước kia, sinh kế của 64 hộ dân trong bản chủ yếu dựa vào nương rẫy với lúa, ngô, sắn. Sản xuất phụ thuộc thời tiết, giá trị kinh tế thấp, thanh niên trong bản thường phải rời quê đi làm ăn xa. Bước ngoặt xuất hiện khi chính quyền địa phương xác định du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn cảnh quan và văn hóa dân tộc Thái là giải pháp vừa tạo sinh kế, vừa giữ gìn bản sắc truyền thống.

Ngày 27/10/2020, UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt Dự án "Xây dựng mô hình điểm du lịch cộng đồng bản Kho Mường". Dự án đặt mục tiêu hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng, khai thác thế mạnh thiên nhiên – văn hóa bản địa, hướng tới xây dựng Kho Mường trở thành điểm đến có thương hiệu, đủ sức cạnh tranh trong khu vực Pù Luông và từng bước tham gia chương trình OCOP của tỉnh.

Theo định hướng phát triển, đến năm 2025, bản Kho Mường dự kiến đón khoảng 7.300 lượt khách, tăng lên gần 9.300 lượt vào năm 2030, trong đó tỷ lệ khách lưu trú chiếm khoảng 50%, chủ yếu là khách quốc tế. Doanh thu từ du lịch ước đạt gần 7 tỷ đồng vào năm 2025 và hơn 14 tỷ đồng vào năm 2030, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 70 lao động địa phương, tiến tới 120 lao động trong những năm tiếp theo.

Một trong những yếu tố tạo sức hút cho Kho Mường là hang Dơi – di sản địa chất hình thành từ hàng trăm triệu năm trước. Sau khi được khảo sát, đánh giá khoa học, hang Dơi trở thành điểm tham quan độc đáo, hấp dẫn du khách yêu thiên nhiên và khám phá. Kết hợp với cảnh quan nguyên sơ, không gian bản làng yên bình cùng ẩm thực truyền thống như cơm lam, cá suối, rau rừng, rượu ngô…, Kho Mường dần hình thành sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng.

Du lịch phát triển đã tạo ra chuỗi sinh kế mới cho người dân. Ngoài dịch vụ homestay, nhiều hộ tham gia làm hướng dẫn viên bản địa, vận chuyển khách, cung cấp thực phẩm sạch cho các cơ sở lưu trú. Các mô hình chăn nuôi vịt Cổ Lũng, lợn bản, trồng rau an toàn có đầu ra ổn định nhờ nhu cầu phục vụ du khách ngày càng tăng.

Đến nay, số hộ nghèo trong bản giảm mạnh, còn chưa đến 20 hộ; thu nhập bình quân đầu người đạt trên 16 triệu đồng/năm. Nhiều hộ làm du lịch hiệu quả có thu nhập từ 150–200 triệu đồng mỗi năm. Riêng năm 2024, Kho Mường đón hàng nghìn lượt khách, chủ yếu là khách quốc tế, góp phần nâng thu nhập bình quân của người dân thêm 10–15 triệu đồng/người/tháng.

Quan trọng hơn, du lịch không chỉ mang lại nguồn thu mà còn góp phần khơi dậy giá trị văn hóa truyền thống. Các làn điệu dân ca, điệu múa Thái được phục dựng trong những đêm giao lưu; trẻ em có điều kiện học tập tốt hơn; người dân gắn bó với quê hương, hạn chế tình trạng ly hương mưu sinh.

Từ một bản nghèo nơi vùng đệm khu bảo tồn, Kho Mường đã trở thành điểm sáng về phát triển du lịch cộng đồng của Thanh Hóa. Câu chuyện đổi thay của Kho Mường cho thấy, khi du lịch được tổ chức bài bản, gắn với cộng đồng và bảo tồn, không chỉ giúp người dân thoát nghèo mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài, hài hòa giữa kinh tế, văn hóa và môi trường.