Trong bối cảnh toàn cầu hóa, công nghiệp hóa và sự bứt phá mạnh mẽ của công nghệ, di sản văn hóa đang đứng trước cả thời cơ lớn lẫn những thách thức gay gắt về bảo tồn tính xác thực, bảo vệ dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ cũng như khả năng thích ứng của các thiết chế truyền thống. Trong dòng chảy tất yếu đó, chuyển đổi số không còn là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với lĩnh vực văn hóa và di sản. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn này, ngày 28/05/2026, tại Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Di sản và chuyển đổi số: Thách thức và cơ hội” đã chính thức được khai mạc.

Hội thảo được tổ chức nhằm tạo dựng một diễn đàn khoa học đỉnh cao để các nhà nghiên cứu, chuyên gia công nghệ, nhà quản lý cùng các tổ chức văn hóa trao đổi học thuật sâu sắc, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, cập nhật xu hướng quốc tế, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi, phù hợp với đặc thù và điều kiện của Việt Nam.

Sự kiện đã thu hút sự quan tâm lớn từ giới chuyên môn với hơn 180 tham luận gửi về. Ban Tổ chức đã tuyển chọn 94 bài tham luận xuất sắc nhất để kỷ yếu và thảo luận, tập trung vào 3 trục chủ đề trọng tâm: Lý luận, chính sách và quản trị di sản trong chuyển đổi số; Công nghệ số và xây dựng hệ sinh thái dữ liệu di sản; Di sản, du lịch và công nghiệp văn hóa trong môi trường số.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS. TS. Lâm Nhân - Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Tp. HCM, nhấn mạnh: "Trong lĩnh vực di sản, nhiều bảo tàng, thư viện, trung tâm lưu trữ, khu di tích và thiết chế văn hóa đang từng bước ứng dụng công nghệ số vào số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển bảo tàng số, triển lãm trực tuyến, trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo và các nền tảng tương tác số nhằm mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Chuyển đổi số không chỉ góp phần bảo tồn di sản hiệu quả hơn mà còn mở ra những cơ hội mới để kết nối di sản với giáo dục, du lịch văn hóa, truyền thông sáng tạo và kinh tế tri thức."

Dù đã đạt được những thành tựu bước đầu đáng khích lệ, quá trình chuyển đổi số ngành di sản tại Việt Nam vẫn đang va vấp phải nhiều rào cản cần tháo gỡ. Các đại biểu đã thẳng thắn mổ xẻ nhiều nút thắt như: việc hoàn thiện chính sách và hành lang pháp lý; chuẩn hóa dữ liệu cấu trúc; bảo đảm tính liên thông, chia sẻ tài nguyên số giữa các đơn vị; bài toán đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; việc cân bằng giữa bảo tồn nguyên trạng và khai thác thương mại; cũng như làm sao để giữ vững tính nhân văn, bản sắc văn hóa cốt lõi trên không gian số.

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách mang tính chiến lược nhằm thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia và phát triển văn hóa. Các định hướng lớn được thể hiện rõ nét qua: Quyết định số 749/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt "Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030"; Chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030; cũng như các mục tiêu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trở thành mũi nhọn kinh tế quan trọng. Những văn kiện này là minh chứng khẳng định vai trò then chốt của công nghệ, đổi mới sáng tạo và tri thức số trong việc nâng cao sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam thời kỳ hội nhập.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo dưới góc nhìn tiến trình lịch sử, GS. TS. Lê Hồng Lý - Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, khẳng định: "Khoa học kỹ thuật và công nghệ luôn là bước đột phá không chỉ cho sự phát triển kinh tế xã hội, mà còn góp phần to lớn cho tiến bộ của văn hóa. Từ thời kỳ đồ đá khi phát hiện và tìm ra kim khí như sắt làm cho nhân loại bước sang một kỷ nguyên mới, vượt trội đưa nền văn minh con người vươn lên giai đoạn đồ sắt. Những thời đại công nghiệp 2.0, 3.0 và nay là 4.0 đã đem lại những thành tựu vĩ đại cho con người khám phá các nền văn minh trong vũ trụ và khám phá chính bản thân mình. Đối với văn hóa, khoa học kỹ thuật và công nghệ không chỉ giúp cho các nhà nghiên cứu có nhiều phương tiện để thực hiện các công việc của mình, mà còn có thể đi xa hơn trong việc tìm hiểu về trí tuệ và tri thức, tâm hồn con người trong quá khứ và hiện tại."

GS. TS. Lê Hồng Lý cũng bày tỏ sự nuối tiếc sâu sắc khi nhiều di sản văn hóa vô giá và các "báu vật nhân văn sống" đã vĩnh viễn mất đi trước khi công nghệ hiện đại kịp ra đời để lưu giữ. Nhìn lại những năm 60 - 80 của thế kỷ trước, việc thiếu thốn các phương tiện như máy ghi âm, máy ảnh, máy quay phim... đã khiến vô số nghi lễ, lễ hội, bản nhạc độc đáo bị rơi vào dĩ vãng mà không thể khôi phục. Dù vậy, với phương châm "muộn còn hơn không", Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam khẳng định sự đồng hành của khoa học kỹ thuật hiện nay chính là điểm tựa tối quan trọng để kịp thời cứu vãn, bảo tồn những giá trị văn hóa còn lại.

Đánh giá về giá trị thực tiễn kinh tế của văn hóa, GS. TS. Lê Hồng Lý cho biết thêm: "Với sự phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay, những kết quả hai năm gần đây cho thấy văn hóa đã đem lại một nguồn lực kinh tế không hề nhỏ, xóa bỏ tất cả những quan niệm trước đây coi văn hóa là đi sau, văn hóa là ăn theo kinh tế, chính trị…. Vì thế việc khai thác di sản văn hóa truyền thống đang là một mũi nhọn trong phát triển công nghiệp văn hóa."

Hội thảo đã đưa ra các ý kiến, quan điểm về vai trò của chuyển đổi số đối với sự phát triển văn hóa, giáo dục và du lịch, đề xuất các giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin và công tác chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản văn hóa trong bối cảnh thực tế hiện nay đối với phát triển bền vững về kinh tế, văn hóa, xã hội, du lịch,... Xây dựng mạng lưới các chuyên gia, kỹ sư phần mềm, doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Ở tầm nhìn quốc tế, ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, cũng chia sẻ góc nhìn về xu hướng này: "Trong bối cảnh công nghệ số tiếp tục tái định hình xã hội, chúng cũng đang làm thay đổi cách thức chúng ta bảo tồn, diễn giải và chia sẻ các di sản văn hóa. Từ các kho lưu trữ số, triển lãm ảo cho đến trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ nhập vai, đổi mới sáng tạo số đang mở ra những cơ hội mới để kết nối di sản với giáo dục, sự sáng tạo và thế hệ trẻ.

Đồng thời, quá trình chuyển đổi này cũng đòi hỏi chúng ta phải suy xét kỹ lưỡng về các vấn đề như tính xác thực, khả năng tiếp cận, đạo đức và việc bảo vệ bản sắc văn hóa không gian số."

Đồng thời, ông Jonathan Baker khẳng định UNESCO ghi nhận và đánh giá cao những nỗ lực ngày càng lớn của Việt Nam trong việc khai thác đổi mới sáng tạo, nhằm gìn giữ sự đa dạng phong phú của di sản văn hóa cho các thế hệ mai sau. Ông cũng nhấn mạnh cam kết của UNESCO trong việc luôn đồng hành, hỗ trợ Việt Nam cùng các đối tác để thúc đẩy văn hóa trở thành động lực cho sự phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Bên cạnh những định hướng vĩ mô, hội thảo còn ghi nhận rất nhiều góc nhìn và phương thức tiếp cận học thuật mới mẻ, mang tính phản biện sâu sắc thông qua các bài tham luận cụ thể như: Tái định nghĩa “di sản” trong không gian số: những chuyển dịch về khái niệm và phương thức tiếp cận toàn cầu; Khi di sản trở thành dữ liệu: Khủng hoảng quyền lực và nghịch lý thể chế trong chuyển đổi số; Di sản đô thị trong không gian số: Thực hành “Check-in” và thách thức bảo tồn tính chân thực (Nghiên cứu trường hợp Chợ Bến Thành – Thành phố Hồ Chí Minh); hay Digitizing Việt Nam: Tái tưởng tượng Việt Nam học trong thời đại nhân văn số và trí tuệ nhân tạo...

Trong khuôn khổ các phiên thảo luận, các đại biểu đã tiến hành đánh giá toàn diện thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin tại nước nhà nhằm đáp ứng chủ trương của Nhà nước, nhu cầu của xã hội và tiến trình hội nhập quốc tế. Từ đó, làm rõ vai trò quyết định của công nghệ đối với việc bảo tồn di sản, nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng chuyển đổi số, đồng thời đúc kết các bài học kinh nghiệm quý báu từ cả trong nước lẫn quốc tế.

Cũng trong khuôn khổ sự kiện, Trường Đại học Văn hóa TP.HCM đã tiến hành ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác cùng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Hoạt động này nhằm thắt chặt mối quan hệ phối hợp giữa hai nhà trường trong công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học, đồng thời thúc đẩy các dự án chiến lược về văn hóa, di sản và chuyển đổi số.

Hội thảo khép lại và được kỳ vọng sẽ mở ra cơ hội vàng giúp thắt chặt sợi dây kết nối liên ngành giữa văn hóa, công nghệ, giáo dục, truyền thông và công nghiệp sáng tạo. Đây chính là bệ phóng vững chắc để thúc đẩy một hệ sinh thái di sản số phát triển bền vững, tự tin thích ứng và tỏa sáng trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng./.