Tại tọa đàm, nhiều chuyên gia cho rằng số hóa di sản không đơn thuần là việc chuyển các hiện vật, tư liệu sang dạng dữ liệu điện tử mà quan trọng hơn là tạo ra những phương thức tiếp cận mới để giúp người xem hiểu sâu hơn về các giá trị văn hóa thông qua nền tảng số.
TS. Trần Hoài (Trưởng bộ môn Di sản học, Khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN) chia sẻ tại tọa đàm. (Ảnh: Anh Tuấn)
TS. Nguyễn Văn Tú (Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám) chia sẻ, từ năm 2014, sau khi 82 bia Tiến sĩ được vinh danh, Văn Miếu đã bắt đầu số hóa 3D. Tuy nhiên, phải đến năm 2022, công tác chuyển đổi số mới được triển khai đồng bộ và tăng tốc mạnh mẽ nhằm hướng tới mục tiêu phát huy giá trị di sản thông qua các trải nghiệm mới.
Đến nay, ở giai đoạn đầu, di tích đã số hóa 2D hơn 200 tài liệu, bản dịch và số hóa 3D 155 hiện vật quý (bia Tiến sĩ, đồ khai quật, tượng thờ...), cùng hệ thống quét 360 độ toàn cảnh. Nguồn dữ liệu này được ứng dụng trực tiếp vào các sản phẩm tương tác thực tế như audio guide, chatbot AI "trò chuyện cùng cụ rùa", kiosk tra cứu và đặc biệt là tour đêm "Tinh hoa đạo học" sử dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping.
Thời gian qua, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã chủ động trong việc chuyển đổi số (Ảnh: Anh Tuấn)
Kết quả số hóa giai đoạn đầu được ứng dụng vào không gian trưng bày chuyên đề "Sử đá lưu danh", giúp khách tham quan tương tác trực tiếp với dữ liệu 82 bia Tiến sĩ.
Tuy nhiên, TS. Nguyễn Văn Tú cũng chỉ ra hạn chế lớn nhất hiện nay là dữ liệu di sản đang bị làm rời rạc, thiếu kết nối. Để khắc phục, ở giai đoạn 2, Văn Miếu - Quốc Tử Giám sẽ chuẩn hóa dữ liệu theo tiêu chí của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành để sẵn sàng kết nối liên thông. Dự án sẽ tập trung "số hóa kỹ thuật" 3D toàn bộ kiến trúc.
TS. Nguyễn Văn Tú kiến nghị sớm ban hành bộ tiêu chuẩn chung về số hóa di sản. Đây là cơ sở để xây dựng hệ thống máy chủ lưu trữ bảo mật và tạo nền tảng kết nối, liên thông thông suốt giữa các đơn vị.
Ông Huy Nguyễn (CEO, nhà sáng lập Phygital Labs) phân tích về giải pháp "Vật lý số" (Phygital) giúp định danh và bảo vệ bản quyền di sản. (Ảnh: Anh Tuấn)
Đánh giá về công nghiệp văn hóa Việt Nam, ông Huy Nguyễn (CEO - nhà sáng lập Phygital Labs, Trưởng ban Công nghệ, Trung tâm Dữ liệu Quốc gia) chỉ ra thực tế chúng ta đang ở vị trí rất thấp trong chuỗi giá trị do chưa thương mại hóa tốt nguồn di sản phong phú sẵn có. Một trong những rào cản lớn nhất của bài toán thương mại hóa này chính là nạn sao chép lậu và vi phạm bản quyền tràn lan.
Để tháo gỡ nút thắt đó, Phygital Labs đưa ra giải pháp "Vật lý số" (Phygital) dựa trên blockchain và chip bảo mật NFC. Bằng cách gắn chip trực tiếp lên sản phẩm lưu niệm di sản, người dùng chỉ cần chạm điện thoại là có thể xác thực "giấy khai sinh số" độc bản cùng nguồn gốc chính thống từ đơn vị quản lý, từ đó tạo dựng niềm tin và nâng cao giá trị thương mại cho sản phẩm.
Dù vậy, ông Huy Nguyễn nhấn mạnh công nghệ chỉ là công cụ. Giá trị cốt lõi vẫn nằm ở dữ liệu di sản – nguồn "nguyên liệu sạch" phải chuẩn xác tuyệt đối, có bản quyền và được xác thực bởi các chuyên gia hoặc cơ quan quản lý. Chỉ khi đó, công nghệ mới phát huy đúng vai trò để tạo ra các sản phẩm văn hóa số thực sự giá trị.
Toàn cảnh các đại biểu và khách mời tham dự tọa đàm. (Ảnh: Anh Tuấn)
Dự án "Tầm Chân" - mô hình thử nghiệm tích hợp chip định danh trực tiếp lên tác phẩm nghê để xác thực bản quyền sách số hóa của tác giả.
Minh chứng tiêu biểu cho hướng đi này là dự án "Tầm Chân" (tìm kiếm sự chân thực) - chương trình hợp tác giữa Trung tâm Thông tin UNESCO (UNET), Phygital Labs, Văn Miếu - Quốc Tử Giám và Nhà nghiên cứu mỹ thuật, TS. Trần Hậu Yên Thế.
Công trình nghiên cứu này đã được định danh số thành cuốn sách vật lý số đầu tiên tại Việt Nam, có tên gọi "Nghê nơi cửa Khổng sân Trình". Cuốn sách được lưu trữ trên blockchain và tích hợp vào tượng nghê đồng gắn chip NFC độc bản; người dùng bắt buộc phải chạm điện thoại vào tượng vật lý mới có thể mở khóa đọc sách trên không gian ảo.
Nghê là linh vật xuất hiện tại nhiều vị trí trang trọng của Văn Miếu - Quốc Tử Giám. (Ảnh: Anh Tuấn)
Bên cạnh vai trò bảo tồn, công nghệ số còn mở ra một hướng đi mới trong việc đưa di sản tiếp cận gần hơn với công chúng. Từ hình tượng Nghê – linh vật canh giữ sự tôn nghiêm tại Văn Miếu, TS. Trần Hậu Yên Thế đặt ra bài toán tạo nên những sản phẩm lưu niệm "nhỏ, bé, tinh tế và giàu chiều sâu".
Cũng vì thế, giải pháp vật lý số chính là câu trả lời cho trăn trở của TS. Trần Hậu Yên Thế về giá trị thực sự của một món quà du lịch, biến nó thành nhịp cầu kết nối trực tiếp giữa di sản thực và không gian số.
Tọa đàm đã nhận được sự quan tâm của nhều khán giả trẻ. (Ảnh: Anh Tuấn)
Tọa đàm "Số hoá di sản ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Cuộc đối thoại liên ngành nhìn từ dự án Tầm Chân" đã cho thấy chuyển đổi số di sản không chỉ dừng lại ở công nghệ, mà là việc dùng công nghệ làm công cụ bảo vệ và tôn vinh tri thức văn hóa. Sự bắt tay giữa các nhà nghiên cứu, đơn vị quản lý di tích và doanh nghiệp công nghệ kỳ vọng mở ra hướng đi bền vững, giúp các di sản văn hóa Việt Nam được định danh, bảo vệ vẹn nguyên và tiếp tục lan tỏa giá trị trong thời đại số./.
