Sự thay đổi diễn ra trong bối cảnh thị trường điện ảnh Việt Nam tiếp tục mở rộng, trong khi phương thức tiếp cận nội dung của khán giả ngày càng đa dạng. Người xem không chỉ đến rạp mà còn tiếp cận phim qua truyền hình, nền tảng trực tuyến, mạng xã hội và nhiều hình thức nội dung số. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với năng lực sản xuất, phát hành, quảng bá cũng như khả năng nhận diện và đáp ứng nhu cầu công chúng.

Chuyển đổi số trong điện ảnh vì thế không thể chỉ được hiểu là thay phim nhựa bằng tệp kỹ thuật số hay đưa phim lên Internet. Ở cấp độ sâu hơn, đó là quá trình hình thành một hệ sinh thái trong đó kiến trúc số, hạ tầng dữ liệu, nền tảng số và công nghệ trở thành một phần của năng lực sáng tạo, sản xuất, quản lý và phát triển ngành.

Năm 2026, định hướng này được đặt trong khung chuyển đổi số rộng hơn của lĩnh vực văn hóa. Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, đặt trọng tâm vào số hóa tài nguyên văn hóa gắn với kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu.

Tiếp đó, Nghị định số 277/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 về Hạ tầng văn hóa số xác lập rõ hơn các thành phần của hạ tầng văn hóa trong môi trường số, từ dữ liệu, nền tảng dùng chung đến các công nghệ mới. Với điện ảnh, đây là yêu cầu lớn hơn việc số hóa từng tác phẩm: xây dựng hạ tầng để dữ liệu được lưu giữ, kết nối, khai thác và tiếp tục tạo ra giá trị trong suốt vòng đời của tác phẩm.

Từ số hóa phim đến hạ tầng dữ liệu điện ảnh

Điện ảnh đã trải qua một quá trình số hóa khá dài. Máy quay kỹ thuật số, âm thanh số, kỹ xảo hình ảnh, công nghệ 3D và các nền tảng phát hành trực tuyến đã trở thành những thành phần quen thuộc của sản xuất và phổ biến phim. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở thiết bị, kỹ thuật sản xuất hoặc phương thức phát hành, chuyển đổi số mới chỉ tác động đến một phần chuỗi giá trị.

Phía sau mỗi tác phẩm là một khối lượng dữ liệu lớn: kịch bản, hình ảnh gốc, âm thanh, bản dựng, phụ đề, poster, trailer, tư liệu hậu trường cùng thông tin về diễn viên, đạo diễn, nhà sản xuất, bối cảnh... Khi được tổ chức và quản trị tốt, giá trị của bộ phim không chỉ nằm ở bản phim hoàn chỉnh mà còn ở hệ thống tư liệu có khả năng tiếp tục được tìm kiếm, sử dụng và tái tạo trong tương lai.

Ngược lại, dữ liệu dù được số hóa nhưng lưu trữ rời rạc, thiếu chuẩn chung và không thể kết nối sẽ hạn chế đáng kể khả năng khai thác. Vì vậy, câu hỏi của chuyển đổi số không còn đơn thuần là “đã số hóa hay chưa”, mà là “dữ liệu được tổ chức như thế nào và có thể tạo ra giá trị gì sau khi số hóa?”.

Một hướng tiếp cận đang được thể hiện qua việc Cục Điện ảnh hợp tác với Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tăng cường quảng bá, phổ biến phim Việt Nam. Với ba vệt phim truyện, phim tài liệu và phim hoạt hình, hoạt động hợp tác hướng tới hình thành không gian thưởng thức điện ảnh Việt thường xuyên trên sóng truyền hình, tạo thêm cơ hội để các tác phẩm tiếp cận công chúng.

Từ góc độ chuyển đổi số, việc đưa các tác phẩm đã được sản xuất đến những không gian phổ biến mới cho thấy giá trị của số hóa không chỉ nằm ở lưu giữ, mà còn ở khả năng đưa tác phẩm trở lại đời sống công chúng bằng nhiều phương thức. Một bộ phim được phát hành ở một thời điểm nhất định có thể tiếp tục đến với những thế hệ khán giả mới, đồng thời trở thành tư liệu phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá văn hóa.

Điện ảnh cũng lưu giữ một lượng lớn thông tin về lịch sử, con người, phong cảnh, kiến trúc và đời sống xã hội qua từng thời kỳ. Khi được số hóa, tổ chức và phổ biến phù hợp, những dữ liệu này có thể vượt ra ngoài vòng đời phát hành ban đầu của tác phẩm.

Giá trị càng được mở rộng khi dữ liệu điện ảnh có khả năng kết nối với các nguồn dữ liệu văn hóa khác. Tư liệu về một nhân vật lịch sử có thể trở thành chất liệu cho phim điện ảnh, phim tài liệu, hoạt hình, xuất bản hoặc giáo dục. Dữ liệu về một công trình kiến trúc có thể được khai thác trong điện ảnh, trò chơi điện tử, bảo tàng số hoặc du lịch văn hóa,...

Như vậy, số hóa không chỉ nhằm bảo quản một tác phẩm mà còn tạo điều kiện để tài nguyên bên trong và xung quanh tác phẩm được tái sử dụng. Thay vì mỗi dự án phải tìm kiếm và xử lý lại tư liệu từ đầu, dữ liệu đã được chuẩn hóa có thể trở thành nguồn đầu vào cho nhiều sản phẩm và lĩnh vực sáng tạo.

Điều kiện tiên quyết là số hóa phải đi cùng chuẩn hóa và quản trị. Dữ liệu cần có cấu trúc, siêu dữ liệu, khả năng tìm kiếm, cơ chế liên thông, đồng thời xác định rõ quyền sở hữu, quyền tác giả, quyền liên quan và phạm vi khai thác. Đây vừa là yêu cầu bảo tồn, vừa là nền tảng để các công nghệ mới có thể hoạt động hiệu quả trên nguồn dữ liệu đáng tin cậy.

Khi dữ liệu trở thành nền tảng cho cách làm phim mới

Trên nền dữ liệu được tổ chức và quản trị, công nghệ mới có điều kiện đi sâu hơn vào quá trình sáng tạo và sản xuất. Nếu số hóa giúp lưu giữ và kết nối tài nguyên, thì AI, phim trường số và các công nghệ sản xuất mới đang trực tiếp mở rộng phương thức làm phim.

AI có thể hỗ trợ nhiều công đoạn, từ phát triển ý tưởng, phân tích kịch bản đến dựng phim, xử lý hình ảnh, âm thanh, phụ đề và lồng tiếng. Những công việc đòi hỏi nhiều thời gian và nhân lực có thể được hỗ trợ hoặc tự động hóa ở những mức độ nhất định.

Điểm quan trọng không nằm ở khả năng thay thế con người, mà ở việc công nghệ giúp người làm phim xử lý công việc nhanh hơn, thử nghiệm nhiều phương án hơn và mở rộng khả năng sáng tạo. Hiệu quả của AI vì thế không chỉ phụ thuộc vào công cụ, mà còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, năng lực người sử dụng và khả năng kiểm soát quy trình.

Cùng với cơ hội là những vấn đề mới về nguồn dữ liệu, bản quyền, hình ảnh và giọng nói của nghệ sĩ, tính xác thực của nội dung và trách nhiệm đối với sản phẩm được tạo ra. AI có thể xử lý dữ liệu với tốc độ cao, nhưng không thể tự quyết định dữ liệu đến từ đâu, có được phép sử dụng hay không và ai chịu trách nhiệm đối với kết quả.

Bởi vậy, khi công nghệ đi sâu vào sáng tạo, quản trị dữ liệu và quyền phải được đặt ra ngay từ đầu. Chuyển đổi số trong điện ảnh không chỉ là đầu tư thiết bị, phần mềm mà còn là đổi mới quy trình, tiêu chuẩn dữ liệu, nhân lực và cơ chế quản trị.

Một thay đổi đáng chú ý khác là sự phát triển của phim trường số và các mô hình sản xuất ảo. Công nghệ đang mở rộng không gian sáng tạo, cho phép kết hợp môi trường thực với các tài sản số và tạo ra những phương thức sản xuất linh hoạt hơn. Phim trường số đồng thời có thể trở thành không gian thực nghiệm và đào tạo, nơi điện ảnh giao thoa với công nghệ, văn hóa, giáo dục và các ngành công nghiệp sáng tạo khác.

Khi phương thức sản xuất thay đổi, các khâu phía sau cũng phải thay đổi theo. Một tác phẩm được tạo ra, lưu trữ và quản lý trong môi trường số sẽ có nhiều khả năng tiếp cận công chúng, được phân phối, quảng bá và khai thác hơn trong suốt vòng đời.

Từ tác phẩm số đến hệ sinh thái tạo giá trị

Khán giả ngày nay có thể tiếp cận một bộ phim tại rạp, trên nền tảng trực tuyến, qua mạng xã hội hoặc thông qua những nội dung phát sinh từ chính tác phẩm. Mỗi điểm tiếp xúc đồng thời tạo ra dữ liệu về hành vi người xem như thời điểm tiếp cận, khu vực, nhóm khán giả, xu hướng tìm kiếm, phản hồi và hiệu quả quảng bá.

Nếu được khai thác phù hợp, dữ liệu này có thể hỗ trợ nhà sản xuất và đơn vị phát hành trong marketing, phân khúc khán giả, lựa chọn phương thức phát hành và khai thác vòng đời tác phẩm. Dữ liệu vì thế không chỉ nằm phía sau quá trình sản xuất mà còn tham gia vào quyết định đưa tác phẩm đến công chúng.

Ở góc độ quản lý nhà nước, dữ liệu về tác phẩm, sản xuất, phổ biến, phát hành và các chủ thể tham gia thị trường có thể tạo cơ sở cho phương thức quản lý dựa trên dữ liệu. Khi thông tin được kết nối, cơ quan quản lý có điều kiện nhận diện rõ hơn những chuyển động của thị trường, từ nhu cầu công chúng, xu hướng thể loại đến sự phân bố nguồn lực và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ.

Tuy nhiên, càng nhiều dữ liệu được tạo ra và khai thác, yêu cầu bảo vệ dữ liệu và quyền đối với dữ liệu càng trở nên quan trọng. AI ngày càng có khả năng tạo hình ảnh, âm thanh và video có độ thuyết phục cao, khiến việc xác định nguồn gốc dữ liệu, quyền sử dụng hình ảnh, giọng nói, tác phẩm và tài sản số trở thành một phần không thể tách rời của chuyển đổi số điện ảnh.

Điều đó cho thấy hạ tầng số không chỉ để lưu trữ dữ liệu mà phải tạo điều kiện để dữ liệu được kết nối, quản trị và khai thác có kiểm soát.

Trong tiến trình đó, mục tiêu cuối cùng không phải là có thêm bao nhiêu phần mềm, bao nhiêu nền tảng hay bao nhiêu dữ liệu được số hóa mà là tạo ra một ngành điện ảnh vận hành hiệu quả hơn, sáng tạo hơn và có khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn từ tài nguyên điện ảnh. Chuyển đổi số, nếu được triển khai đồng bộ từ hạ tầng, dữ liệu, công nghệ đến con người và cơ chế quản trị, sẽ trở thành một trong những nền tảng quan trọng để điện ảnh Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng không gian sáng tạo và đưa các giá trị văn hóa Việt Nam đến với công chúng trong nước và quốc tế./.