Nhân dịp Kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975-30/4/2026), Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu cuốn hồi ký “Chân cứng đá mềm” của đạo diễn - nhà văn Xuân Phượng. Cuốn sách là hồi ký sống động về hành trình hơn nửa thế kỷ gắn bó với điện ảnh của đạo diễn Xuân Phượng, những thước phim lịch sử mở ra trước mắt bạn về hiện thực chiến tranh tàn khốc.

“Chân cứng đá mềm” là những trang hồi ký chân thực và giàu cảm xúc, dấu ấn chuyển mình từ một bác sĩ sang công việc đạo diễn điện ảnh, về hành trình bắt đầu làm phim ở tuổi 37 - một bước ngoặt táo bạo và đáng khâm phục. Từ những ngày đầu “Chân cứng đá mềm”, tác giả đã trải qua không ít sóng gió, va vấp, nhưng cũng nhờ đó mà bà có cơ hội được sống trọn vẹn với đam mê của mình.

Và ở tuổi 97, đạo diễn - nhà văn Xuân Phượng bộc bạch: “Chính vì không muốn ngừng theo đuổi ước mơ, ở cái tuổi 97 này, tôi cố gắng chia sẻ Chân cứng đá mềm đến với các bạn.”

Mở đầu cuốn hồi ký, nhà văn Xuân Phượng viết: “Câu chuyện bắt đầu từ hơn nửa thế kỷ trước. Chuyến đi đã tạo nên bước ngoặt quan trọng cho đời tôi".

Tháng 6/1967, câu chuyện bắt đầu từ nhiệm vụ cùng đội ngũ bác sĩ được phân công chăm sức khỏe cho đoàn làm phim nước ngoài, đồng thời làm phiên dịch Pháp - Việt cho năm nhà quay phim Việt Nam và hai đạo diễn Pháp Marceline Loridan và đạo diễn Joris Ivens trong bối cảnh chiến tranh khắc nghiệt, giữa bom rơi đạn nổ, giữa những mất mát đau thương của người dân Việt Nam. Sau đó, bộ phim “Vĩ tuyến 17 - Chiến tranh nhân dân” đóng máy, đoàn làm phim rời đi, trước khi rời Việt Nam về Paris, đạo diễn Joris Ivens nhắn nhủ chân thành đến bà Xuân Phượng: “Giữa năm 1967 này, các bạn đang rất cần những phiên dịch, những bác sĩ. Nhưng cần gấp hơn nữa là một đội ngũ những người phóng viên chiến trường để ghi lại tại chỗ những tội ác mà kẻ thù đã giáng xuống đất nước các bạn, để ghi tại chỗ sức chiến đấu ngoan cường bảo vệ từng tấc đất của dân tộc Việt Nam. Mong Phượng hãy mạnh dạn dấn thân vào một nghề tuy tiềm ẩn nhiều hiểm họa... Chính lúc này đây, đất nước bạn đang rất cần những phóng viên chiến trường”. Lời nói đó đi sâu vào tâm trí và giấc ngủ của bà Xuân Phượng trong rất nhiều đêm để rồi từ đó, bà quyết định chuyển sang một lĩnh vực mới, làm phim tài liệu, muốn ghi lại những thước phim hiện thực từ chiến tranh tại Việt Nam để thế giới có thể thấy tinh thần can trường của dân tộc Việt, những mất mát nặng nề mà đất nước ta đang chịu đựng, khát vọng được tự do và được sống trong một đất nước hòa bình - độc lập của người Việt Nam.

Tác giả Xuân Phượng chia sẻ, việc viết lại nửa thế kỷ của một đời phim thật không dễ dàng. Trong “Chân cứng đá mềm”, tác giả kể lại những chuyến đi làm phim đã để lại trong ký ức bà những ấn tượng khó quên, những kỷ niệm một đời làm phim với những thước phim đi qua chiến tranh, ký ức và số phận con người, kể từ trận địa tuyến lửa Vĩnh Linh  - Quảng Trị khốc liệt. Ở thời khắc lịch sử 30/4/1975, bà theo chân đoàn quân tiến vào Sài Gòn, trở thành một trong những phóng viên đầu tiên chứng kiến chính quyền Sài Gòn tuyên bố đầu hàng. Đó là những ngày mà non sông được nối liền một dải.

Từ những ngày ghi hình thước phim lịch sử đó, năm 1976, bộ phim “Khi tiếng súng vừa tắt” nhận giải chính thức tại Liên hoan phim Quốc tế Leipzig. Hay là sự kiện quân ta chiến đấu chống Pol Pot trên đất bạn Campuchia. Xen kẽ là những câu chuyện đời thường giản dị như hình ảnh Việt Nam và chiếc xe đạp, cùng hồi ức về đồng đội, đồng nghiệp - những người nay chỉ còn lại trong ký ức.

Cuốn sách còn là câu chuyện về một đời người, một thế hệ nghệ sĩ dấn thân, như lời tác giả tâm sự: “Trong hồi ký này tôi sẽ kể về những ngày đầu khó khăn vấp váp, về những bước đi chập chững của mình vào một nghề rất mới. Nhất là những cố gắng để có thể "trụ lại" với quyết định đổi nghề năm ba mươi bảy tuổi. Một cuộc dấn thân với bao chuyện vui buồn đắng cay để năm mươi tám năm sau, tập hồi ký này đến với các bạn." 

Bà Xuân Phượng vẫn nhớ kỷ niệm “đau đớn nhớ đời nhất” trong đời làm kháng chiến của mình, năm 16 tuổi, rời bỏ sự đủ đầy của gia đình theo kháng chiến, bà chỉ muốn như tất cả mọi người, từ bỏ đôi sandal rồi đi chân đất xuôi theo dòng người. Từ đó, bà đi theo đường bộ rồi băng đường rừng, bàn chân chảy máu, cảm giác đau đớn vô cùng, bà băng chân, khi tháo băng ra thì da non đứt ra theo, đau đớn lắm chứ… những trải nghiệm đầu tiên. Nhưng hơn 20 ngày sau, vết thương cũng lành chỉ để lại sẹo, mấy tháng sau bà đi băng băng như tất cả mọi người. Nhớ về kỷ niệm xưa, bà tâm niệm, chân chúng ta cứ đi mãi đến nỗi đá cũng sẽ mòn, quyết tâm của con người cứng hơn đá.

Từ những ngày đầu đi theo tiếng gọi ái Quốc, thiếu nữ 16 tuổi Xuân Phượng đã có một hành trình dài đầy thử thách và kỷ niệm từ khi bắt đầu tham gia phong trào Học sinh cứu quốc. Trong thời gian hoạt động cách mạng, bà từng trải qua nhiều vị trí công tác như kỹ thuật viên thuốc nổ, y sĩ, bác sĩ, thông dịch viên và phóng viên - đạo diễn phim chiến trường… cuộc đời bà gắn liền với những cột mốc đáng nhớ của lịch sử dân tộc ở nhiều vai trò khác nhau.

Tác phẩm thêm phần ý nghĩa với bìa sách là bức tranh “Ước mơ” của họa sĩ Trương Đình Hào, hình ảnh của những đứa trẻ thả diều, gửi ước mơ bay lên trời cao, ước mơ được tự do, tượng trưng cho lời nhắn con người chúng ta không bao giờ ngừng ước mơ. Ở trong đó, ước mơ hòa bình là khát khao lớn của toàn dân tộc.

Cuốn hồi ký đặc biệt phù hợp với những ai yêu điện ảnh, lịch sử, hồi ký và những câu chuyện truyền cảm hứng. Qua cuốn sách, tác giả Xuân Phượng đã gửi gắm nhiều suy ngẫm sâu sắc về nghề nghiệp, lý tưởng sống và giá trị của sự bền bỉ trước thử thách. Theo đúng tinh thần mà những câu nói đã đi theo tác giả suốt cả cuộc đời: “Bỏ cuộc chắc chắn là cách duy nhất để thất bại”- của nhà văn Mỹ Gena Showalter; “Không phải người ta ngừng theo đuổi ước mơ vì họ già đi mà họ già đi vì ngừng theo đuổi ước mơ”- Gabriel García Marquez - tác giả cuốn "Trăm năm cô đơn".