Chế tài xử lý vẫn chưa đủ mạnh

Chia sẻ tại Hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh” diễn ra ngày 30/6 tại Đà Nẵng, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh cho biết: Mặc dù Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã đưa ra những quy định ban đầu cho hành lang pháp lý về sử dụng AI hỗ trợ cho sáng tạo, thực tiễn bảo hộ quyền tác giả ngành điện ảnh tại Việt Nam vẫn đối diện với nhiều “điểm nghẽn”. Bởi, tác phẩm điện ảnh không phải là một thực thể đơn nhất mà là một tập hợp các quyền: từ quyền đối với kịch bản (tác phẩm văn học), âm nhạc (tác phẩm âm nhạc), hình ảnh (tác phẩm mỹ thuật/nhiếp ảnh) cho đến quyền liên quan của diễn viên (quyền của người biểu diễn).

Khi một hãng phim ứng dụng các công cụ AI khác nhau vào từng khâu – dùng ChatGPT viết đề cương kịch bản, dùng Midjourney thiết kế concept nhân vật, dùng Sora dựng phân cảnh hành động – việc “bóc tách” xem phần nào là lao động trí tuệ của con người, phần nào là sản phẩm của thuật toán để thực hiện nghĩa vụ khai báo theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP trở nên cực kỳ phức tạp. Các cơ quan quản lý và chính các nhà làm phim hiện đang thiếu các công cụ kỹ thuật kiểm toán (AI-auditing) để định lượng chính xác tỷ lệ can thiệp này.

Cũng theo bà Phạm Thị Kim Oanh, một trong những điểm nhức nhối nhất của điện ảnh Việt Nam hiện nay là việc bảo vệ diện mạo, giọng nói và phong cách biểu diễn của các diễn viên trước công nghệ Deepfake. Nhiều đối thủ cạnh tranh hoặc các trang web lậu đã sử dụng AI để quét hình ảnh, giọng nói của các diễn viên nổi tiếng trong các bộ phim Việt, rồi tái tạo lại trong các video ngắn, trò chơi điện tử hoặc thậm chí là các bộ phim phái sinh không phép nhằm mục đích trục lợi thương mại.

"Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ có quy định về bảo hộ quyền liên quan của người biểu diễn nhưng cơ chế chế tài đối với hành vi “đánh cắp bản sắc kỹ thuật số” bằng AI này vẫn chưa đủ mạnh và rõ ràng. Việc xác định hành vi xâm phạm gặp khó khăn khi bên vi phạm lập luận rằng họ không sao chép trực tiếp file video gốc mà chỉ “bắt chước kỹ thuật số” thông qua mô hình học máy. Điều này đe dọa trực tiếp đến sinh kế của các nghệ sĩ và làm giảm tính hấp dẫn của môi trường đầu tư điện ảnh tại Việt Nam" - Bà Phạm Thị Kim Oanh nói.

Xây dựng "Thang đo mức độ can thiệp sáng tạo"

Qua đó, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh nhấn mạnh, trước làn sóng chuyển đổi số vũ bão và sự định hình của các quy định mới tại Nghị định 134/2026/NĐ-CP, việc xây dựng một hành lang pháp lý an toàn, minh bạch cho điện ảnh Việt Nam không còn là câu chuyện của tương lai mà là nhiệm vụ cấp bách hiện tại.

Bà Phạm Thị Kim Oanh cho rằng, Việt Nam cần cụ thể hóa các tiêu chí định lượng trong các văn bản hướng dẫn dưới Luật. Mặc dù Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã đưa ra nguyên tắc về "Mức độ can thiệp tối thiểu của con người", tuy nhiên, các nguyên tắc và tiêu chí trong Nghị định 134/2026/NĐ-CP vẫn đang áp dụng chung cho các loại hình tác phẩm. Vì vậy, để tạo thuận lợi cho cán bộ đăng ký tại Cục Bản quyền tác giả và các nhà làm phim, cơ quan quản lý cần sớm ban hành các Thông tư hướng dẫn mang tính định lượng rõ ràng hơn cho lĩnh vực điện ảnh.

Bên cạnh đó, xây dựng "Thang đo mức độ can thiệp sáng tạo", cần phân loại rõ ràng quy trình sử dụng AI trong điện ảnh. Ví dụ, việc sử dụng AI để dịch phụ đề, khử nhiễu âm thanh hoặc tự động phân loại cảnh quay chỉ được coi là hỗ trợ kỹ thuật thuần túy (không làm thay đổi tính nguyên gốc của tác phẩm); Chuẩn hóa quy trình khai báo thông tin AI, cần ban hành mẫu Tờ khai đăng ký bản quyền chuyên dụng cho tác phẩm điện ảnh thời đại AI. Trong đó, chủ đơn phải cung cấp: Danh mục các phần mềm AI đã sử dụng; Bản mô tả các phân đoạn có sự tham gia của AI; Cam kết về tính nguyên gốc của phần nội dung do con người thực hiện.

Ngoài ra, cần ứng dụng giải pháp công nghệ phản kháng và nâng cao năng lực kiểm toán bản quyền. Pháp luật chỉ thực sự có sức mạnh khi đi đôi với năng lực thực thi kỹ thuật. Trong kỷ nguyên AI, không thể chỉ dùng các phương pháp thanh tra, kiểm tra truyền thống để phát hiện vi phạm bản quyền trên môi trường số.

“Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ các hãng phim trong nước áp dụng công nghệ đóng dấu bản quyền kỹ thuật số không thể xóa mờ (invisible watermarking) bằng thuật toán AI phản kháng lên các thước phim gốc. Đồng thời, việc lưu trữ thông tin sở hữu, lịch sử chuyển nhượng quyền tác giả trên nền tảng Blockchain sẽ giúp ngăn chặn hiệu quả hành vi trích xuất dữ liệu trái phép để huấn luyện các mô hình AI lậu” – bà Phạm Thị Kim Oanh nêu.

Cũng theo bà Phạm Thị Kim Oanh, đối diện với các tập đoàn công nghệ xuyên quốc gia sở hữu các mô hình AI khổng lồ, các nhà làm phim nhỏ lẻ tại Việt Nam có thể gặp những khó khăn trong đàm phán. Do đó, việc tập hợp sức mạnh thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền là chìa khóa để giải bài toán "đầu vào".

Đồng thời, cần xây dựng cơ chế cấp phép trọn gói (Blanket Licensing) cho dữ liệu huấn luyện. Các tổ chức quản lý tập thể quyền về điện ảnh và âm nhạc tại Việt Nam cần chủ động xây dựng các gói dữ liệu sạch (đầy đủ bản quyền) của phim Việt để chào bán cho các doanh nghiệp phát triển AI. Cơ chế này vừa tạo ra nguồn doanh thu mới bền vững cho các nhà làm phim, vừa giúp các công ty công nghệ có nguồn dữ liệu huấn luyện hợp pháp, phù hợp với thuần phong mỹ tục và pháp luật Việt Nam.

Song song với đó là hình thành liên minh bảo vệ tài sản trí tuệ số và cần phối hợp chặt chẽ giữa Cục Bản quyền tác giả, các Hiệp hội Điện ảnh và các cơ quan an ninh mạng để xây dựng mạng lưới phản ứng nhanh, kịp thời phát hiện và triệt phá các hành vi sử dụng Deepfake thương mại trái phép, bảo vệ toàn diện quyền liên quan của người biểu diễn và nghệ sĩ nước nhà../.