Tham dự hội nghị có Phó Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa (Bộ VHTTDL) Phạm Đình Phong; Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Trần Thế Thuận; Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt, cùng lãnh đạo các hội, hiệp hội Di sản, đại diện các bảo tàng trên địa bàn TP.HCM, các nhà khoa học, chuyên gia và những người gắn bó với công tác bảo tàng.

Phát biểu khai mạc Hội nghị, Phó Giám đốc Sở Văn hoá và Thể thao TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt cho biết, TP.HCM hiện sở hữu hệ thống bảo tàng lớn và giàu tiềm năng phát triển hàng đầu cả nước. Hiện thành phố có tổng cộng 25 bảo tàng, gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập, đang lưu giữ gần 700.000 hiện vật và tài liệu, trong đó có gần 300.000 hiện vật, tài liệu gốc cùng 24 bảo vật quốc gia. Đặc biệt, trong 9 bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM có 7 bảo tàng được xếp hạng I trong hệ thống bảo tàng quốc gia.

Phó Giám đốc Sở Văn hoá và Thể thao TP.HCM đánh giá, thời gian qua hệ thống bảo tàng thành phố đã không ngừng đổi mới hoạt động, từng bước nâng cao chất lượng trưng bày, tăng cường sưu tầm, bảo quản hiện vật, đẩy mạnh giáo dục và truyền thông di sản. Trong khoảng 5 năm gần đây, dù chịu ảnh hưởng của đại dịch COVID-19, các bảo tàng trên địa bàn vẫn phục vụ khoảng 13,5 triệu lượt khách tham quan, trong đó có gần 4 triệu lượt khách quốc tế.

Tuy nhiên, Phó Giám đốc Sở Văn hoá và Thể thao TP.HCM cũng cho rằng, những kết quả trên vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và vị thế của một đô thị đặc biệt. Nhiều bảo tàng vẫn chưa tạo được sức hút mạnh mẽ với công chúng, đặc biệt là giới trẻ; hoạt động trưng bày còn thiếu tính tương tác; chuyển đổi số chưa đồng bộ; khả năng kết nối với du lịch, giáo dục và công nghiệp văn hóa còn hạn chế.

Trước yêu cầu phát triển mới của thành phố, Phó Giám đốc Sở Văn hoá và Thể thao TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt đề nghị hệ thống bảo tàng cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa để phát huy hiệu quả tiềm năng và tạo sức hút với công chúng. “Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà cần trở thành không gian văn hóa sáng tạo, tăng tính tương tác, trải nghiệm và phục vụ công chúng tốt hơn”, ông Nguyễn Minh Nhựt nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, hội nghị lần này tập trung thảo luận nhiều vấn đề trọng tâm như quy hoạch hệ thống bảo tàng, chuyển đổi số, số hóa hiện vật, đổi mới trưng bày, phát triển nguồn nhân lực và tăng cường liên kết với du lịch, giáo dục, công nghiệp văn hóa nhằm xây dựng hệ thống bảo tàng TP.HCM theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Trình bày và chia sẻ ý kiến tại hội nghị, nhiều đại biểu cho rằng dù TP.HCM sở hữu hệ thống bảo tàng đa dạng với nhiều loại hình phong phú, song hoạt động bảo tàng hiện nay vẫn tồn tại những hạn chế như nội dung trưng bày còn trùng lặp, thiếu tính tương tác, nhất là còn phân tán về không gian và thiếu tính kết nối. Một số bảo tàng vẫn vận hành theo mô hình khép kín, nặng về giới thiệu hiện vật mà chưa chú trọng kể chuyện, diễn giải di sản hay xây dựng trải nghiệm dành cho công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM cho rằng, trong bối cảnh TP.HCM phát triển theo mô hình “siêu đô thị”, hệ thống bảo tàng cần được đổi mới theo hướng kết nối, hiện đại và lấy công chúng làm trung tâm.

Từ thực tế đó, TS. Nguyễn Thị Hậu đề xuất xây dựng hệ thống “mạng lưới bảo tàng vùng”, gồm bốn thành phần: bảo tàng trung tâm đóng vai trò "bộ não" kể câu chuyện tổng thể về đô thị; các bảo tàng chuyên đề theo từng lĩnh vực; không gian di sản cộng đồng như chợ, hẻm, làng nghề - nơi được xem là "bảo tàng sống"; cùng hệ thống bảo tàng số ứng dụng công nghệ... từ đó hình thành một hệ sinh thái di sản sống động và đa chiều.  Bên cạnh đó, TS. Nguyễn Thị Hậu cho rằng cần đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thực tế ảo, bản đồ di sản và cơ sở dữ liệu mở để nâng cao trải nghiệm cho công chúng, đặc biệt là giới trẻ. 

TS. Nguyễn Thị Tú Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM cũng đồng tình cho rằng, chuyển đổi số không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để các bảo tàng thích ứng và phát triển trong kỷ nguyên số. Việc số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và ứng dụng các công nghệ như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), thuyết minh tự động hay nền tảng tương tác số sẽ giúp nâng cao trải nghiệm cho công chúng, đặc biệt là giới trẻ. 

Tuy nhiên, TS Nguyễn Thị Tú Anh cho rằng hoạt động chuyển đổi số tại nhiều bảo tàng hiện vẫn còn thiếu đồng bộ, manh mún và chưa có chiến lược dài hạn. Vì vậy, các bảo tàng cần triển khai chuyển đổi số bài bản, đồng thời chú trọng đào tạo đội ngũ nhân lực vừa am hiểu chuyên môn bảo tàng, vừa có khả năng làm chủ công nghệ mới.

Tại hội nghị, nhiều ý kiến cũng đề xuất cần tăng cường liên kết giữa hệ thống bảo tàng với ngành du lịch, giáo dục và các ngành công nghiệp sáng tạo nhằm hình thành những sản phẩm văn hóa mới, góp phần phát triển kinh tế văn hóa của thành phố.

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Phạm Đình Phong đánh giá, TP.HCM là một trong những địa phương có hoạt động bảo tàng năng động, đổi mới và tiếp cận khá nhanh với xu hướng phát triển bảo tàng hiện đại trên thế giới.

Theo Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, trong bối cảnh hiện nay, bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà đang chuyển mạnh sang mô hình không gian mở, lấy công chúng làm trung tâm, tăng cường tính tương tác, trải nghiệm và kết nối cộng đồng. Đây cũng là xu hướng phát triển của nhiều bảo tàng lớn trên thế giới thông qua việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, xây dựng trưng bày trực tuyến và phát triển các không gian sáng tạo văn hóa.

Đánh giá về hoạt động bảo tàng của TP.HCM thời gian qua, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Phạm Đình Phong ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực trong công tác số hóa dữ liệu hiện vật, xây dựng trưng bày ảo, ứng dụng công nghệ trong phục vụ khách tham quan và đổi mới hoạt động giáo dục di sản. Một số đơn vị đã tiếp cận khá nhanh với mô hình bảo tàng hiện đại như Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, Bảo tàng TP.HCM, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM hay Bảo tàng Hồ Chí Minh – Chi nhánh TP.HCM.

Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Phạm Đình Phong nhấn mạnh, để hội nhập với xu hướng bảo tàng quốc tế, các bảo tàng cần chuyển mạnh tư duy hoạt động từ “quản lý hiện vật” sang “phục vụ công chúng”, từ “giới thiệu thông tin” sang “kể chuyện di sản”, chú trọng xây dựng không gian trải nghiệm, tương tác và nâng cao chất lượng phục vụ khách tham quan.

Bên cạnh đó, Thành phố cần tiếp tục đẩy mạnh số hóa hiện vật, phát triển cơ sở dữ liệu di sản văn hóa, gắn hoạt động bảo tàng với công nghiệp văn hóa, kinh tế đêm và du lịch; đồng thời chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường hợp tác quốc tế và tạo điều kiện thuận lợi cho hệ thống bảo tàng ngoài công lập phát triển.

Với vị thế là trung tâm văn hóa lớn của cả nước, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Phạm Đình Phong bày tỏ kỳ vọng TP.HCM sẽ sớm trở thành trung tâm bảo tàng hiện đại, thông minh và hội nhập quốc tế của khu vực Đông Nam Á trong tương lai.