Việt Nam hiện có hơn 40.000 di tích và khoảng 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê. Trong đó, nhiều di sản đã được xếp hạng, đưa vào danh mục quốc gia và được UNESCO ghi danh. Nhưng đằng sau những con số ấy là các cộng đồng đang gìn giữ, những người thực hành và các thế hệ tiếp nối. Bảo tồn di sản không chỉ là lưu giữ những giá trị quá khứ, mà còn là để chúng tiếp tục hiện diện, có ý nghĩa trong đời sống hôm nay.
Việc dành một ngày trên phạm vi toàn quốc để tôn vinh văn hóa cũng xuất phát từ nhận thức về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước. NSND Lê Tiến Thọ, nguyên Thứ trưởng Bộ VHTTDL cho rằng: “Đây là một chủ trương vô cùng đúng đắn. Như Bác Hồ đã nói: ‘Văn hóa soi đường cho quốc dân đi’, văn hóa chính là hồn cốt của một dân tộc và chúng ta phải tôn vinh. Ngày Văn hóa Việt Nam chính là dịp để chúng ta nhìn lại, đoàn kết, xây dựng đời sống văn hóa Việt Nam phát triển.”
Ngày Văn hóa Việt Nam mở thêm cơ hội để công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống.
Từ ý nghĩa của Ngày Văn hóa Việt Nam, câu chuyện tiếp nối các giá trị văn hóa cần được nhìn nhận qua những không gian cụ thể, nơi văn hóa không chỉ được tôn vinh mà còn được thực hành và trao truyền.
Với nghệ thuật truyền thống, bảo tồn không chỉ là duy trì những làn điệu, tích trò hay kỹ thuật biểu diễn, mà còn là giữ cho nghệ thuật ấy có mặt trong đời sống hôm nay. Điều đó cần sự gắn bó của những nghệ sĩ đã dành nhiều năm cho sân khấu, cũng như sự quan tâm và đón nhận của công chúng.
Với hơn 40 năm cống hiến cho nghệ thuật tuồng và vẫn bền bỉ mang nghệ thuật truyền thống này đến gần hơn với công chúng sau khi nghỉ hưu, NSND Minh Gái khẳng định: "Ngày 24/11 mang đến niềm xúc động và hạnh phúc lớn đối với những người làm nghệ thuật trên cả nước. Mỗi lần bước ra sân khấu, hay những lần đi cùng các đoàn cấp cao của Nhà nước biểu diễn ở nước ngoài, tôi đều cảm thấy rất tự hào. Dù bất đồng ngôn ngữ, khán giả nước ngoài vẫn cảm nhận được sức diễn, nắm bắt trọn vẹn nội dung, ý đồ cũng như vẻ đẹp thẩm mỹ và giá trị nhân văn mà tác phẩm gửi gắm. Chính những điều đó là động lực thôi thúc chúng tôi cố gắng gìn giữ và đưa nghệ thuật đến gần hơn với các bạn trẻ hôm nay. Chừng nào còn sức, chúng tôi vẫn sẽ tiếp tục lan tỏa nghệ thuật."
NSND Minh Gái dành nhiều tâm huyết cho việc gìn giữ, lan tỏa nghệ thuật truyền thống.
Cũng trong dịp này, nhiều địa phương tổ chức các chương trình biểu diễn, giới thiệu nghệ thuật truyền thống đến công chúng.
Tại Hà Nội, chương trình Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội giới thiệu nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống và đương đại như chèo, cải lương, múa rối, xiếc tại các sân khấu quanh hồ Hoàn Kiếm. Ở Huế, Nhã nhạc cung đình, Ca Huế, Bài chòi cùng các hoạt động trải nghiệm di sản được tổ chức. Tại Khánh Hòa, chuỗi hoạt động ở Tháp Bà Pô Nagar giới thiệu văn hóa Chăm thông qua trình diễn, trưng bày và trải nghiệm di sản.
Chị Phạm Thị Tuyết Nga (phường Đống Đa, Hà Nội) bày tỏ: "Thông qua những hoạt động trong khuôn khổ Ngày Văn hóa Việt Nam, mỗi người dân càng thấu hiểu hơn về văn hóa truyền thống, từ đó chung tay bảo tồn, phát huy di sản, đồng thời hun đúc cốt cách văn hóa người Việt để tự tin hội nhập, vươn ra thế giới".
Ở nhiều làng nghề truyền thống, việc duy trì nghề không chỉ phụ thuộc vào kinh nghiệm của những người thợ lâu năm, mà còn ở khả năng trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Khi người trẻ lựa chọn gắn bó với nghề của gia đình, những kỹ thuật, bí quyết và tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ có thêm cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Từ những sản phẩm thủ công, câu chuyện văn hóa làng nghề được kể tiếp.
Anh Vũ Đình Thi, nghệ nhân trẻ làng nghề thêu Đông Cứu (xã Thượng Phúc, Hà Nội) chia sẻ: "Mình sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống làm nghề thêu qua nhiều thế hệ. Mình luôn nỗ lực gìn giữ, tiếp nối nghề truyền thống của quê hương và gia đình. Những sản phẩm thêu và sản phẩm phục chế hiện nay cũng đang nhận được sự quan tâm của các ban ngành và thế hệ trẻ."
"Những hoạt động trong Ngày Văn hóa Việt Nam có ý nghĩa trong việc quảng bá, giới thiệu nét đẹp văn hóa, lịch sử của nghề thêu đến công chúng, đặc biệt là các bạn trẻ, để mọi người hiểu hơn về những giá trị văn hóa mà cha ông đã để lại", anh Vũ Đình Thi cho biết thêm.
Cùng với cách trao truyền trực tiếp, công nghệ mở ra phương thức tiếp cận mới, đưa các điểm đến, di sản và hoạt động văn hóa đến gần hơn với người dân, du khách. Nền tảng Bản đồ số Văn hóa Việt Nam (C-map) ra đời, tích hợp dữ liệu di sản và điểm đến của 34 tỉnh, thành phố. Dù ở bất cứ đâu, người dân cũng có thể tìm hiểu thông tin về di tích, lễ hội, các điểm đến văn hóa tại quê hương thông qua C-map, thuận tiện hơn trong việc lựa chọn điểm đến và lên kế hoạch cho những hành trình trở về, khám phá văn hóa.
Những hoạt động trải nghiệm mở thêm cơ hội để người trẻ tiếp cận di sản.
Anh Trần Tiến Vũ (Đông Anh, Hà Nội) cho biết: "Sử dụng C-map giúp tôi tiết kiệm thời gian tìm kiếm thông tin, dễ dàng nắm bắt các địa điểm văn hóa tại địa phương, thuận tiện hơn trong việc lựa chọn điểm đến và lên kế hoạch cho hành trình khám phá, đồng thời có thêm cơ hội tìm hiểu, trải nghiệm và giao lưu với văn hóa các vùng miền."
Bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, Cục trưởng Cục Thông tin điện tử và Chuyển đổi số (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cho rằng, công nghệ phải góp phần nâng cao khả năng tiếp cận văn hóa của người dân, thúc đẩy sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa, quảng bá hình ảnh đất nước và gia tăng sức mạnh mềm quốc gia. Việc ra đời Nền tảng Bản đồ số Văn hóa Việt Nam (C-map) là một minh chứng cho nỗ lực ứng dụng công nghệ, mở ra cách tiếp cận mới với các giá trị văn hóa trong không gian số, kết nối di sản, con người và những câu chuyện văn hóa.
“Vì vậy, tôi cho rằng thước đo của chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không nằm ở việc chúng ta ứng dụng bao nhiêu công nghệ mới, mà ở chỗ công nghệ giúp chúng ta bảo tồn tốt hơn, sáng tạo nhiều hơn và đưa giá trị văn hóa Việt Nam lan tỏa xa hơn như thế nào", Bà Nguyễn Thị Hoàng Lan nhấn mạnh.
Công nghệ mở rộng cách công chúng tìm hiểu, khám phá văn hóa.
Dẫu mở ra nhiều phương thức tiếp cận và lan tỏa mới, công nghệ vẫn chỉ là công cụ. Sức sống của văn hóa, chiều sâu của di sản và khả năng chạm đến cảm xúc công chúng vẫn được tạo nên từ con người, từ những giá trị được gìn giữ, thực hành và sáng tạo qua nhiều thế hệ.
Và để di sản thực sự sống trong đời sống hôm nay, điều quan trọng là những giá trị văn hóa phải tiếp tục được gìn giữ, thực hành, trao truyền và khơi nguồn sáng tạo qua mỗi thế hệ. Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ là dịp tôn vinh những giá trị đã làm nên bản sắc dân tộc, mà còn góp phần nuôi dưỡng sự gắn bó với văn hóa, để di sản tiếp tục hiện diện trong hiện tại và mở đường cho tương lai./.