Chiếc đèn Trung thu tưởng nhỏ bé, nhưng trong đó có nghề thủ công, mỹ thuật, câu chuyện dân gian, ký ức cộng đồng và cả khả năng hình thành những sản phẩm văn hóa có giá trị kinh tế. Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, câu hỏi vì thế không chỉ là làm sao giữ được chiếc đèn truyền thống, mà còn là làm sao để từ chiếc đèn ấy tạo ra sáng tạo, sản phẩm, thương hiệu, việc làm và những điểm đến văn hóa mới.

Từ chiếc đèn của trẻ em đến thương hiệu của một vùng đất

Tuyên Quang là một ví dụ đáng chú ý. Khởi đầu từ những nhóm người dân làm đèn cho trẻ em ở khu dân cư, qua hơn hai thập kỷ, những chiếc đèn ngày càng lớn hơn, đẹp hơn, sáng tạo hơn rồi xuống phố, hình thành Lễ hội Thành Tuyên. Người dân cùng nghĩ ý tưởng, đóng góp kinh phí, công sức, cùng thiết kế, chế tác và trình diễn. Từ một hoạt động cộng đồng, Thành Tuyên dần trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng của địa phương.

Điều đáng học ở Thành Tuyên vì thế không đơn thuần là “làm đèn thật lớn”. Điều quan trọng hơn là cách một phong tục được chuyển hóa thành một chuỗi sáng tạo: Ký ức văn hóa → ý tưởng → thiết kế → chế tác thủ công → trình diễn → lễ hội → du lịch → thương mại → thương hiệu địa phương.

Hằng năm, địa phương tổ chức cuộc thi ý tưởng sáng tạo mô hình đèn Trung thu; các mô hình phải vừa sáng tạo vừa phản ánh giá trị văn hóa, lịch sử. Năm 2024 có 73 mô hình đèn lớn và 100 đèn mini tham gia cuộc thi cấp thành phố; thương hiệu “Thành Tuyên FESTIVAL” cũng đã được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu.

Đáng chú ý hơn, việc làm đèn đang đòi hỏi sự kết hợp của nhiều kỹ năng: mỹ thuật tạo hình, cơ khí, điện, sơn, phối màu và công nghệ để mô hình chuyển động, sống động hơn. Đó chính là điểm giao nhau giữa thủ công mỹ nghệ truyền thống và công nghiệp văn hóa hiện đại.

Không nhân bản Thành Tuyên, hãy nhân bản cách làm

Nếu 34 tỉnh, thành đều làm những chiếc đèn khổng lồ giống Tuyên Quang thì giá trị sáng tạo sẽ nhanh chóng bị giảm đi. Điều cần nhân rộng không phải là hình thức chiếc đèn, mà là phương pháp biến bản sắc địa phương thành sản phẩm sáng tạo.

Mỗi địa phương có thể đặt một câu hỏi rất đơn giản: Nếu phải kể câu chuyện quê hương mình bằng ánh sáng trong đêm Rằm tháng Tám, chúng ta sẽ làm chiếc đèn gì?

Hà Nội có thể phát triển những bộ đèn từ hình tượng Khuê Văn Các, phố cổ, tranh Hàng Trống, đồ chơi Trung thu truyền thống; Huế có thể kể chuyện cung đình, hoa văn kiến trúc và mỹ thuật triều Nguyễn; Hội An có thể phát triển nghệ thuật đèn lồng thành thiết kế đương đại; vùng Tây Bắc có thể đưa hoa văn thổ cẩm, ruộng bậc thang, khèn, xòe vào thiết kế; Tây Nguyên có thể sáng tạo từ sử thi, cồng chiêng, nhà rông; vùng sông nước Nam Bộ có thể kể chuyện phù sa, ghe thuyền, chợ nổi và đời sống miệt vườn.

Như vậy, mỗi địa phương có một “ngôn ngữ ánh sáng” riêng, không sao chép nhau.

Biến một mùa lễ hội thành một ngành hàng sáng tạo

Muốn đi xa hơn, chiếc đèn không nên chỉ xuất hiện vài đêm rồi kết thúc. Có thể tổ chức ở mỗi địa phương một Cuộc thi thiết kế Đèn Trung thu Việt Nam hằng năm, mở cho nghệ nhân, nhà thiết kế, sinh viên mỹ thuật, kiến trúc sư, trường học, doanh nghiệp và cộng đồng. Mỗi thiết kế tốt không chỉ được làm thành mô hình trình diễn lớn mà cần được phát triển tiếp thành các phiên bản thương mại: đèn trẻ em, bộ DIY tự lắp ráp, đồ trang trí, quà lưu niệm, mô hình thu nhỏ, sản phẩm thiết kế nội thất, sản phẩm số và hình ảnh nhân vật.

Khi đó sẽ hình thành một chuỗi giá trị tương đối hoàn chỉnh: Nghệ nhân + nhà thiết kế + làng nghề + doanh nghiệp + công nghệ + lễ hội + du lịch + thương mại điện tử.

Nhà nước không cần làm thay cộng đồng. Vai trò phù hợp hơn là tạo sân chơi, đặt tiêu chuẩn an toàn, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ thiết kế, kết nối làng nghề với nhà thiết kế và doanh nghiệp, tổ chức không gian trình diễn và giúp những sản phẩm tốt tiếp cận thị trường.

Đặc biệt, nên dành một không gian riêng cho đèn thủ công Việt Nam. Tre, nứa, giấy dó, giấy kiếng, mây, lụa, gỗ, vật liệu tái chế… hoàn toàn có thể trở thành chất liệu của thiết kế đương đại. Khi một nghệ nhân truyền thống làm việc cùng một nhà thiết kế trẻ, chiếc đèn Trung thu có thể bước ra khỏi phạm vi đồ chơi trẻ em để trở thành một sản phẩm thủ công mỹ nghệ có giá trị cao.

Một mạng lưới “Đêm hội ánh sáng Việt Nam”

Từ kinh nghiệm Thành Tuyên, có thể nghĩ xa hơn tới một mạng lưới sáng tạo Trung thu giữa các địa phương.

Không cần một lễ hội quốc gia giống nhau ở mọi nơi. Thay vào đó, mỗi địa phương lựa chọn một chủ đề riêng, tạo ra những thiết kế mang "ADN văn hóa" của mình. Những tác phẩm xuất sắc nhất có thể được kết nối trong một Liên hoan Đèn Trung thu và Nghệ thuật ánh sáng Việt Nam, luân phiên tổ chức tại các địa phương. Ban ngày là không gian nghệ nhân, workshop làm đèn, triển lãm thiết kế và chợ sản phẩm thủ công sáng tạo. Ban đêm là thành phố của ánh sáng, trình diễn và những câu chuyện Việt Nam.

Trên môi trường số, có thể xây dựng kho thiết kế đèn Việt Nam, bản đồ các làng nghề và điểm trải nghiệm Trung thu, giới thiệu nghệ nhân, tác giả, câu chuyện của từng mẫu đèn; những thiết kế xuất sắc được bảo hộ quyền tác giả và kết nối với doanh nghiệp để thương mại hóa.

Khi ấy, chúng ta không chỉ tổ chức thêm một lễ hội. Chúng ta đang tạo ra một hệ sinh thái sáng tạo từ văn hóa truyền thống.

Để mỗi chiếc đèn kể một câu chuyện Việt Nam

Giá trị lớn nhất của mô hình Thành Tuyên không nằm ở kích thước những chiếc đèn. Nó nằm ở một điều giản dị hơn: người dân trở thành chủ thể sáng tạo văn hóa. Đó cũng là tinh thần quan trọng của công nghiệp văn hóa.

Một phong tục chỉ thực sự sống khi mỗi thế hệ có thể sáng tạo thêm trên nền truyền thống. Một sản phẩm thủ công chỉ thực sự bước vào công nghiệp văn hóa khi phía sau bàn tay người thợ có thêm thiết kế, sở hữu trí tuệ, thương hiệu, công nghệ và thị trường.

Việt Nam có hàng nghìn câu chuyện, biểu tượng, làng nghề và chất liệu văn hóa địa phương. Rằm tháng Tám có thể trở thành một dịp đặc biệt để những tài nguyên ấy cùng được đánh thức bằng sáng tạo.

Tuyên Quang có Thành Tuyên. Các địa phương khác không cần có thêm một “Thành Tuyên” thứ hai. Điều cần có là một sản phẩm Trung thu mà chỉ đến vùng đất ấy người ta mới được nhìn thấy, trải nghiệm và muốn mang về.

Nếu làm được như vậy, từ một chiếc đèn nhỏ trong tay trẻ thơ có thể mở ra một chuỗi giá trị lớn hơn nhiều: giữ nghề – tạo việc làm – nuôi dưỡng sáng tạo – phát triển du lịch – xây dựng thương hiệu địa phương – và làm giàu thêm công nghiệp văn hóa Việt Nam.