Khi di tích cần được cứu kịp thời

Một di tích xuống cấp không chỉ là câu chuyện của một công trình cũ. Ở những địa điểm gắn với lịch sử dân tộc, mỗi cấu kiện, đặc thù kiến trúc, lớp vật liệu hay không gian cảnh quan đều đóng góp vào tổng thể chung của công trình. Vì vậy, chậm một bước trong công tác bảo quản có thể khiến chi phí tu bổ, phục hồi tăng lên, thậm chí làm mất đi những yếu tố không thể tái tạo.

Thực tế tại TPHCM đang cho thấy cần thiết phải có các cơ sở pháp lý mới, mang tính thống nhất để quản lý các di sản sau khi sáp nhập các địa phương. Theo Sở VH-TT TPHCM, thành phố hiện có 321 di tích, gồm 4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích quốc gia và 218 di tích cấp thành phố.

Trong kế hoạch giai đoạn 2026-2030, TPHCM đặt mục tiêu đầu tư tu bổ, tôn tạo 100% di tích quốc gia đặc biệt và tối thiểu 70% di tích quốc gia, di tích cấp thành phố đang có nhu cầu cấp thiết.

Để thực hiện kế hoạch đạt mục tiêu nói trên, Dự thảo Nghị quyết hướng đến việc xác định đầu mối chuyên môn về di sản, quy định trình tự xử lý hồ sơ theo từng nhóm di tích, đồng thời làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan văn hóa với các cơ quan có chức năng về xây dựng.

Đặc biệt, Dự thảo Nghị quyết nhấn mạnh việc rút ngắn thời gian xử lý không đồng nghĩa với giảm yêu cầu chuyên môn. Hồ sơ vẫn phải làm rõ hiện trạng, yếu tố gốc, vật liệu, kết cấu và giải pháp kỹ thuật; đồng thời nhấn mạnh việc tham vấn các chuyên gia để có sự đồng thuận cao về các yếu tố kỹ thuật, văn hóa, lịch sử, ký ức cộng đồng…

Với di tích có giá trị đặc biệt, Dự thảo Nghị quyết cũng yêu cầu trước mỗi quyết định can thiệp bắt buộc phải dựa trên những cơ sở khoa học và dữ liệu chính xác, đầy đủ.

Từ giữ gìn đến phát huy giá trị

Là đơn vị có nhiều dự án liên quan đến di sản, ông Trần Tấn Phúc, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Tư vấn Thiết kế Cảng - Kỹ thuật Biển(Portcoast), cho biết, công nghệ đang đóng vai trò quan trọng trong việc ghi nhận, lưu giữ dữ liệu về di tích. Trường hợp Nhà hát TPHCM là một ví dụ. Portcoast đã áp dụng các công nghệ mới nhất như quét laser 3D và mô hình dữ liệu được ứng dụng để ghi nhận chi tiết hiện trạng công trình, từ kiến trúc, hoa văn, phù điêu đến các cấu kiện và không gian đặc trưng.

“Những dữ liệu thu được đã tạo thêm một lớp tư liệu khoa học phục vụ nghiên cứu, quản lý và bảo tồn về sau. Đây cũng là cách lưu giữ “ký ức vật chất” của di sản trước những tác động của thời gian và quá trình đô thị hóa”, ông Trần Tấn Phúc chia sẻ.

Nhà hát TPHCM là một trong những công trình đầu tiên của thành phố được số hóa theo mô hình H-BIM (Heritage Building Information Modeling - Mô hình thông tin công trình di sản). Đây là công nghệ được UNESCO khuyến khích áp dụng trên toàn cầu, giúp các nhà quản lý có thể triển khai các dự án số hóa di tích một cách hiệu quả và bảo tồn được những giá trị văn hóa của nhân loại.

Tuy nhiên, bảo tồn không thể chỉ dừng ở bảo quản, gìn giữ. Theo ông Võ Anh Tài, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Du lịch Sài Gòn (Saigontourist Group), di tích cần được nhìn nhận như một nguồn lực quan trọng trong việc tạo ra những giá trị mới cho đời sống. Hiện nay, nhiều di tích, công trình lịch sử, bảo tàng… đang trở thành các điểm đến hấp dẫn, thu hút du khách, đặc biệt là du khách quốc tế.

Những tour tham quan, chương trình trải nghiệm, hoạt động liên quan trực tiếp đến di sản hay thông qua sản phẩm số, bên cạnh cung cấp thông tin cho du khách, còn góp phần tạo thêm nguồn lực để hỗ trợ giữ gìn di tích. Đây cũng là điểm cần được đặt song hành với việc hoàn thiện quy định trình tự, thủ tục bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích…

Một cơ chế tốt không chỉ giúp hồ sơ được xử lý nhanh hơn mà còn bảo đảm chất lượng của từng quyết định can thiệp; bên cạnh giữ lại một công trình, còn tạo điều kiện để giá trị lịch sử, văn hóa của công trình tiếp tục được nhận diện và lưu truyền.