Sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đã đạt được những kết quả quan trọng trong nâng cao nhận thức cộng đồng, giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá và xây dựng môi trường không khói thuốc. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá mới, những phương thức tiếp thị ngày càng tinh vi và những hạn chế trong thực thi một số chính sách đang đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Trong bối cảnh Quốc hội xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, việc làm rõ các quy định về sản phẩm thuốc lá mới, kiểm soát hoạt động quảng cáo, tiếp thị và nâng cao hiệu quả cảnh báo sức khỏe có ý nghĩa quan trọng đối với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên. Tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” tập trung trao đổi những vấn đề này trên cơ sở các bằng chứng khoa học, kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm quốc tế và những kiến nghị chính sách cụ thể.

Bịt khoảng trống pháp lý đối với thuốc lá mới, nâng diện tích cảnh báo sức khỏe

Một trong những vấn đề trọng tâm được đặt ra là bảo đảm các quy định pháp luật có thể bao quát đầy đủ những sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, kể cả khi sản phẩm thay đổi cấu tạo, tên gọi hoặc được kinh doanh dưới dạng các bộ phận, nguyên liệu riêng lẻ.

Theo ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa-Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, dự thảo Luật đã bổ sung các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trưng bày thuốc lá và tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, nhằm cụ thể hóa quy định cấm tại Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội và bảo đảm thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Tuy nhiên, khái niệm nguyên liệu thuốc lá tại dự thảo chưa bao gồm các chất không chứa nicotine được sử dụng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá. Điều này có thể tạo ra khoảng trống trong việc thực hiện quy định cấm đối với một số loại nguyên liệu.

Từ đó, tham luận đề cập kiến nghị của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội về việc nghiên cứu bổ sung nhóm chất không chứa nicotine được sử dụng chuyên dùng cho các sản phẩm thuốc lá vào khái niệm nguyên liệu thuốc lá. Đồng thời, có ý kiến đề nghị xem xét quy định cấm đối với sản phẩm có thiết kế của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Một vấn đề chính sách khác là nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Luật hiện hành quy định cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá. Sau hơn 13 năm, tỷ lệ này chưa thay đổi, trong khi nhiều quốc gia đã áp dụng mức cảnh báo lớn hơn.

Theo tham luận, Báo cáo thẩm tra số 1208/BC-UBVHXH16 ngày 10/10/2026 của Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định diện tích cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 85% mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá, hoặc quy định lộ trình cụ thể để tăng diện tích cảnh báo từ 85% đến 100%.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm cảnh báo sức khỏe gắn liền với bao bì, không bị che lấp bởi tem thuốc lá hoặc các yếu tố khác.

Từ góc độ nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, đưa ra những bằng chứng cho thấy yêu cầu đổi mới cảnh báo sức khỏe đang trở nên cấp thiết.

Theo số liệu trong tham luận, năm 2015 có 91,1% người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe trên bao bì, trong khi điều tra năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố ghi nhận tỷ lệ này là 80%.

Đáng chú ý, bộ sáu hình ảnh cảnh báo được sử dụng tại Việt Nam từ năm 2013 đến nay vẫn chưa được thay đổi, mặc dù pháp luật quy định việc thay đổi mẫu cảnh báo định kỳ hai năm một lần.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%, sử dụng hình ảnh lớn hơn, đổi mới các bộ cảnh báo theo định kỳ và in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên bao bì.

Ngoài ra, cần nghiên cứu lộ trình áp dụng bao bì tiêu chuẩn, bổ sung những hình ảnh cảnh báo phù hợp với văn hóa Việt Nam và thông điệp hướng tới người trẻ, phụ nữ mang thai, trẻ em chịu ảnh hưởng của khói thuốc thụ động.

Một thử nghiệm trên 1.010 người hút thuốc tại Việt Nam, được công bố năm 2026 và dẫn trong tham luận, cho thấy cảnh báo chiếm 85% diện tích bao bì với hình ảnh được phóng to giúp nâng cao nhận thức về một số nguy cơ bệnh tật so với bộ cảnh báo hiện hành.

Những bằng chứng này cho thấy việc tăng diện tích cảnh báo không chỉ là thay đổi về hình thức bao bì, mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả truyền thông nguy cơ sức khỏe và khả năng tác động đến hành vi sử dụng thuốc lá.

Kiểm soát tiếp thị thuốc lá trên môi trường số, bảo vệ trẻ em từ sớm

Bên cạnh những yêu cầu hoàn thiện pháp luật, các tham luận đặc biệt nhấn mạnh nguy cơ từ các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới đối với trẻ em, thanh thiếu niên.

Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam, nhấn mạnh các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới không an toàn và không có lợi cho sức khỏe.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt có hại đối với trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai và thai nhi. Việc sử dụng các sản phẩm này có thể gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, trong khi nhiều sản phẩm được thiết kế với hương vị, màu sắc và hình thức hấp dẫn giới trẻ.

Tổ chức Y tế Thế giới đánh giá cao việc Việt Nam cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời khuyến nghị Luật sửa đổi cần thể hiện đầy đủ tinh thần của Nghị quyết số 173/2024/QH15, bao gồm cả việc kiểm soát các bộ phận, linh kiện của sản phẩm.

Một vấn đề được Tổ chức Y tế Thế giới lưu ý là cần thận trọng trước những tuyên bố cho rằng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ít gây hại hơn thuốc lá điếu hoặc có thể giúp người sử dụng cai thuốc lá. Các bằng chứng khoa học về tác động lâu dài của nhiều sản phẩm vẫn đang tiếp tục được cập nhật.

Trong khi đó, những hình thức quảng cáo, tiếp thị thuốc lá ngày càng khó nhận diện, đặc biệt trên các nền tảng số.

Theo Thạc sĩ Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam, hoạt động tiếp thị thuốc lá không chỉ xuất hiện dưới hình thức quảng cáo trực tiếp mà còn được lồng ghép trong nội dung về phong cách sống, người có ảnh hưởng, các chương trình khuyến mại, tài trợ và hoạt động giải trí.

Báo cáo được dẫn trong tham luận cho thấy, trong giai đoạn 2018-2021, nội dung quảng bá các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới trên các nền tảng mạng xã hội đã ghi nhận hơn 3,4 tỷ lượt xem, tiếp cận khoảng 385 triệu người, trong đó có 16 triệu người dưới 18 tuổi.

Không chỉ trên môi trường mạng, hoạt động trưng bày thuốc lá tại điểm bán cũng đặt ra những nguy cơ đối với trẻ em.

Nghiên cứu Tiny Targets năm 2021 tại khu vực quanh 240 trường học ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận trung bình 13 điểm bán thuốc lá trong bán kính 100 mét quanh mỗi trường. Trong số các điểm bán được khảo sát, 57,6% trưng bày thuốc lá ở tầm mắt trẻ em và 27,9% trưng bày gần kẹo, bánh ngọt, đồ chơi trẻ em.

Những số liệu này cho thấy việc kiểm soát quảng cáo, khuyến mại, tài trợ và trưng bày thuốc lá cần được xem xét đồng bộ với các biện pháp hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm của trẻ em và thanh thiếu niên.

Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa nguy cơ, từ việc chỉ kiểm soát sản phẩm sang bảo vệ con người. Theo ông Đặng Hoa Nam, việc bảo vệ trẻ em trước tác hại của thuốc lá không thể chỉ dừng ở cung cấp thông tin mà cần có các biện pháp pháp luật, quản lý thị trường, kiểm soát quảng bá, hạn chế tiếp cận và hỗ trợ phòng ngừa từ sớm.

Đặc biệt, trên môi trường số, các nội dung liên quan đến thuốc lá có thể xuất hiện thông qua video ngắn, bài đăng cá nhân, phát trực tiếp, hội nhóm trực tuyến hoặc các hình thức quảng bá trá hình. Điều này đòi hỏi quy định pháp luật phải theo kịp những phương thức tiếp thị mới.

Ông Đặng Hoa Nam đề xuất tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện, ngăn chặn và xử lý nội dung vi phạm; giám sát hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng; đồng thời trang bị cho trẻ em kỹ năng nhận diện quảng cáo và thông tin sai lệch.

Bên cạnh các biện pháp quản lý, cần xây dựng những chương trình truyền thông phù hợp với từng nhóm tuổi, gắn với môi trường gia đình, nhà trường và cộng đồng, giúp người trẻ hình thành khả năng từ chối sử dụng thuốc lá và chủ động bảo vệ sức khỏe.

Tuy nhiên, trách nhiệm phòng ngừa không thể chỉ đặt lên vai trẻ em. Việc xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh cần sự phối hợp của các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nền tảng số, gia đình, nhà trường, tổ chức xã hội và các cơ quan truyền thông.

Các nội dung tham luận và thảo luận tại tọa đàm hướng tới một yêu cầu xuyên suốt: hoàn thiện chính sách phải gắn với khả năng thực thi, có cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả và bảo đảm các quy định thực sự góp phần giảm nguy cơ tiếp cận, sử dụng thuốc lá trong giới trẻ.

Thông qua tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá”, Báo Nhân Dân mong muốn phát huy vai trò của cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Việt Nam, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam trong công tác thông tin, tuyên truyền, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy việc thực hiện các chủ trương, chính sách bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Không chỉ tạo diễn đàn kết nối các nhà quản lý, chuyên gia và tổ chức trong nước, quốc tế, Báo Nhân Dân hướng tới việc chuyển tải những bằng chứng khoa học, kiến nghị chính sách và kinh nghiệm thực tiễn thành thông tin dễ tiếp cận với công chúng, đặc biệt là các bậc phụ huynh, nhà giáo dục và thế hệ trẻ.

Từ những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm, Báo Nhân Dân sẽ tiếp tục đẩy mạnh thông tin, phân tích chuyên sâu về quá trình hoàn thiện và thực thi chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá, góp phần lan tỏa thông điệp về một thế hệ người Việt trẻ chủ động lựa chọn lối sống lành mạnh, không sử dụng thuốc lá.