Nâng cao sức mạnh nội sinh

“Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, phát triển con người ở nước ta vẫn còn nhiều hạn chế và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thời kỳ phát triển mới” - Chủ tịch Hội đồng Lý luận trung ương, GS. TS. Nguyễn Xuân Thắng thẳng thắn chỉ ra tại Hội thảo khoa học quốc gia “Phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới: cơ sở khoa học và định hướng chính sách” chiều 25/5.

Theo GS. TS. Nguyễn Xuân Thắng, đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu rất cao về chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh quốc gia và phát triển nhanh, bền vững. Phát triển con người không chỉ là vấn đề khoa học - chính sách có ý nghĩa trước mắt, mà còn liên quan trực tiếp đến nâng cao sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển. So với yêu cầu xây dựng chủ nghĩa xã hội và chuẩn phát triển chung của thế giới, chất lượng con người Việt Nam còn khoảng cách đáng kể, nhất là về năng lực sáng tạo, khoa học - công nghệ, năng lực số, năng suất lao động, khả năng làm chủ công nghệ hiện đại và năng lực cạnh tranh quốc tế.

Đồng tình với quan điểm này, PGS. TS. Phạm Duy Đức, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đi sâu phân tích bối cảnh tiếp biến văn hóa. Theo ông, phát triển con người không chỉ dừng lại ở các chỉ số kinh tế - xã hội, mà ngày càng gắn với năng lực thích ứng văn hóa, khả năng duy trì bản sắc và năng lực sáng tạo trong môi trường đa văn hóa và số hóa. Tiếp biến văn hóa ở Việt Nam đang vận hành như một cơ chế hai chiều: vừa hấp thụ các yếu tố ngoại sinh, vừa tái cấu trúc nội tại hệ giá trị để thích ứng với bối cảnh mới. Tuy nhiên, khi thiếu năng lực chọn lọc và định hướng giá trị, quá trình này đang đứng trước nguy cơ dẫn đến các hệ quả như lai căng, mất bản sắc hoặc lệch chuẩn văn hóa.

“Thách thức cốt lõi hiện nay không chỉ là có tiếp biến hay không, mà là tiếp biến theo hướng nào và với năng lực ra sao. Khoảng trống này đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ từ cấp độ giá trị, thể chế đến giáo dục và thực hành văn hóa”, PGS. TS. Phạm Duy Đức nhìn nhận.

Bối cảnh hiện nay làm cho yêu cầu phát triển con người trở nên sâu sắc và phức tạp hơn. Chỉ ra như vậy, PGS. TS. Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam nhận định, kinh tế số, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, bảo tồn di sản, bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa, công nghiệp văn hóa và các hình thức kết nối toàn cầu đang làm thay đổi điều kiện phát triển của xã hội.

Giờ đây, phát triển con người cần được nhìn rộng hơn việc nâng cao mức sống hoặc mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ xã hội. Trọng tâm của phát triển ngày càng gắn với năng lực tham gia, năng lực lựa chọn và khả năng chuyển hóa các điều kiện phát triển thành hành động có giá trị trong đời sống xã hội. Điều này gắn với khả năng sáng tạo, thích ứng và tạo ra giá trị của con người trong môi trường kết nối cao và biến đổi nhanh.

Văn hóa quyết định khả năng đi xa

GS. TS. Hồ Sỹ Quý, nguyên Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, trong quá trình hiện thực hóa các mục tiêu do Đại hội XIV của Đảng đề ra, việc “tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế” nhằm củng cố, tăng cường mức độ dung hợp trong thể chế chính trị và thể chế kinh tế là điều có ý nghĩa quyết định. Ở đây, văn hóa phải đồng hành với sự phát triển, tạo ra được “sức mạnh nội sinh” - những con người có bản lĩnh và có năng lực thực hiện khát vọng phát triển.

“Vấn đề đối với văn hóa Việt Nam trong giai đoạn phát triển đột phá là ở chỗ văn hóa không chỉ đồng hành với phát triển, mà văn hóa phải đứng ở vị trí dẫn đường, là nền tảng định hình chất lượng con người và chất lượng quốc gia. Nếu kinh tế quyết định năng lực đi nhanh thì văn hóa quyết định khả năng đi xa”, GS. TS. Hồ Sỹ Quý nhấn mạnh.

Một trong những điều kiện tiên quyết để tiếp biến văn hóa diễn ra theo hướng tích cực là sự tồn tại của một hệ giá trị văn hóa làm “trục định hướng”. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và số hóa, hệ giá trị này cần vừa kế thừa các giá trị truyền thống cốt lõi (yêu nước, nhân ái, đoàn kết, hiếu học…), vừa bổ sung các giá trị hiện đại như sáng tạo, trách nhiệm xã hội, năng lực thích ứng và tư duy phản biện.

TS. Phạm Thị Hoàng Hà, Viện trưởng Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nêu quan điểm, phát triển con người toàn diện không tách rời những giá trị văn hóa. Nếu coi trí tuệ và thể chất là nền tảng thì đạo đức, trách nhiệm xã hội và văn hóa phải là động lực. Cùng với giá trị tinh thần, soi chiếu vào các giá trị ấy giúp định vị con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Để biến thách thức của thời đại thành cơ hội phát triển con người Việt Nam toàn diện, vấn đề cốt lõi không phải là hạn chế giao lưu hay giảm tốc độ biến đổi văn hóa, mà là nâng cao năng lực tiếp biến văn hóa theo hướng chủ động, có định hướng và sáng tạo. Theo PGS. TS. Nguyễn Thị Thu Phương: “Phát triển con người ở Việt Nam đang bước sang giai đoạn cần chú trọng nhiều hơn đến năng lực chủ thể và khả năng tham gia sáng tạo của con người trong đời sống văn hóa. Thành tựu về cải thiện đời sống, mở rộng tiếp cận và xây dựng thiết chế tiếp tục là nền tảng quan trọng. Vấn đề đặt ra hiện nay là cách kết nối các điều kiện ấy để hình thành năng lực sáng tạo, năng lực tham gia và năng lực tạo giá trị trong đời sống văn hóa - xã hội”.

Theo báo Đại biểu nhân dân