Từ thư viện xã, phường, thư viện cộng đồng, tủ sách đến thư viện lưu động và những không gian đọc mới, mạng lưới thư viện đang từng bước đổi mới phương thức hoạt động, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và khuyến khích việc đọc, tự học, học tập suốt đời trong nhân dân.

Khơi nguồn văn hóa đọc từ cơ sở

Văn hóa đọc không chỉ được hình thành từ những thư viện lớn hay các hoạt động quy mô cấp quốc gia mà cần được nuôi dưỡng thường xuyên ngay trong đời sống cộng đồng. Trong quá trình đó, thư viện cơ sở có lợi thế đặc biệt khi được tổ chức tại địa bàn dân cư, gắn trực tiếp với nhu cầu đọc, học tập, tìm kiếm thông tin và sinh hoạt văn hóa của người dân.

Vai trò này càng trở nên cần thiết ở khu vực nông thôn, miền núi, biên giới, vùng sâu, vùng xa - nơi khả năng tiếp cận các nguồn tài liệu và dịch vụ thư viện còn có sự khác biệt so với khu vực đô thị. Việc phát triển thư viện cơ sở, tổ chức luân chuyển tài liệu và đưa sách đến trường học, cộng đồng góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin, tri thức cho người dân.

Hoạt động thư viện trong năm 2025 cho thấy nhu cầu đọc và sử dụng các dịch vụ thư viện tiếp tục ở quy mô lớn. Số lượt người sử dụng thư viện trong năm đạt khoảng 48 triệu lượt, tăng 20% so với năm 2024; số lượt bản sách phục vụ đạt khoảng 95 triệu lượt; khoảng 3,2 triệu thẻ thư viện được cấp mới. Các thư viện cộng đồng, thư viện lưu động và tủ sách gia đình tiếp tục được phát triển, góp phần đưa sách đến với người dân, nhất là trẻ em tại vùng sâu, vùng xa.

Những kết quả này cho thấy thư viện vẫn có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, giáo dục và nhu cầu tiếp cận tri thức của xã hội. Đặc biệt, khi thư viện không chỉ chờ người đọc tìm đến mà chủ động luân chuyển tài liệu, tổ chức thư viện lưu động và xây dựng các điểm đọc tại cộng đồng, phạm vi phục vụ được mở rộng hơn.

Thực tế tại Lâm Đồng là một ví dụ. Năm 2025, hệ thống thư viện trên địa bàn đã cấp mới 8.724 thẻ bạn đọc, phục vụ 4.638.774 lượt bạn đọc, luân chuyển 516.284 lượt tài liệu, bổ sung 19.683 tài liệu mới và số hóa 204.562 trang tài liệu. Địa phương còn thành lập 7 tủ sách mới tại các điểm trường, trao tặng 1.000 bản sách cho Thư viện cộng đồng Ngọc An và tổ chức phục vụ lưu động tại 1.177 điểm trường và cơ sở.

Tạo nền tảng thúc đẩy học tập suốt đời

Giá trị của thư viện cơ sở không dừng lại ở việc cung cấp sách. Khi được tổ chức phù hợp và duy trì hoạt động thường xuyên, thư viện còn tạo môi trường để người dân tiếp cận thông tin, bổ sung kiến thức và hình thành thói quen tự học. Đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng góp phần phát triển văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập từ cơ sở.

Chủ trương này đang được cụ thể hóa bằng nhiều chính sách và chương trình. Tại Quyết định số 1687/QĐ-TTg ngày 30/12/2024, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình “Xây dựng mô hình thư viện cơ sở phục vụ nhân dân miền núi, biên giới vùng trung du và miền núi phía Bắc giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2045”.

Đến năm 2026, Chương trình đặt mục tiêu phấn đấu 15% số xã trong khu vực xây dựng mô hình thư viện cơ sở phù hợp; 15% số thư viện cơ sở phối hợp hiệu quả với thư viện công cộng cấp tỉnh; 40% người làm công tác thư viện tại thư viện cơ sở được đào tạo, bồi dưỡng; số lượt người sử dụng thư viện cơ sở tăng bình quân 10% mỗi năm.

Bước sang năm 2026, việc phát huy vai trò của thư viện cơ sở tiếp tục được Bộ VHTTDL quan tâm. Ngày 18/3/2026, Bộ ban hành Quyết định số 560/QĐ-BVHTTDL về Kế hoạch triển khai các hoạt động truyền thông về hoạt động của mô hình thư viện cơ sở trong phát triển văn hóa đọc. Trong đó, một trong những nội dung được chú trọng là tuyên truyền về vị trí, vai trò, ý nghĩa của mô hình thư viện cơ sở trong phát triển văn hóa đọc, xây dựng xã hội học tập và nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân; đồng thời giới thiệu, lan tỏa những mô hình hiệu quả để nghiên cứu, áp dụng phù hợp với điều kiện thực tế.

Tại Thái Nguyên, những cách làm cụ thể trong năm 2026 cho thấy việc phát triển thư viện cơ sở đang từng bước gắn với các thiết chế và hoạt động cộng đồng. 92/92 xã, phường đã xây dựng kế hoạch bố trí địa điểm, cơ sở vật chất và tài nguyên thông tin phục vụ mô hình Thư viện và trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng; trong đó 79/92 xã, phường đã tổ chức ra mắt và đưa thiết chế vào hoạt động.

Hoạt động đưa sách trực tiếp đến người đọc cũng được đẩy mạnh. Chương trình xe ô tô “Thư viện lưu động - Ánh sáng tri thức” đã được tổ chức tại 15 trường học, thu hút gần 20.000 lượt học sinh, phục vụ trên 20.000 lượt sách. Thư viện tỉnh đồng thời thực hiện luân chuyển 2.600 bản sách và hướng dẫn nghiệp vụ cho 22 điểm, mô hình thư viện.

Qua những mô hình này, thư viện từng bước được kết nối với trường học, thiết chế văn hóa và các điểm sinh hoạt cộng đồng, tạo thêm điều kiện để sách và tài nguyên thông tin đến gần hơn với người dân.

Đổi mới để thích ứng với nhu cầu tiếp cận tri thức

Cùng với việc duy trì các mô hình thư viện truyền thống, chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức tổ chức và cung cấp dịch vụ thư viện. Người đọc ngày nay không chỉ tiếp cận tri thức thông qua sách in mà còn có nhu cầu khai thác tài liệu điện tử và các nguồn thông tin trên môi trường số.

Mới đây, Bộ VHTTDL ban hành Hướng dẫn số 5429/HD-BVHTTDL về xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng, triển khai xây dựng tủ sách cộng đồng số và các mô hình thư viện mở, không gian đọc linh hoạt tại khu vực đô thị và nông thôn, nhằm xây dựng thói quen, kỹ năng đọc sách và bảo đảm quyền tiếp cận tri thức của người dân.

Đây cũng là hướng mở rộng không gian hoạt động của thư viện cơ sở. Bên cạnh việc bổ sung sách và nâng cao chất lượng các điểm đọc truyền thống, việc ứng dụng công nghệ, số hóa tài liệu, tăng cường liên thông, luân chuyển và chia sẻ tài nguyên thông tin sẽ giúp người dân có thêm phương thức tiếp cận tri thức thuận tiện.

Trong quá trình đó, hiệu quả của một thư viện cơ sở không chỉ nằm ở quy mô vốn tài liệu mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức hoạt động phù hợp với nhu cầu của cộng đồng, duy trì nguồn tài nguyên thông tin và tạo thuận lợi cho người dân sử dụng. Việc kết hợp thư viện cố định với thư viện lưu động, tài liệu in với tài nguyên số, nguồn lực Nhà nước với sự tham gia của cộng đồng sẽ góp phần mở rộng phạm vi và nâng cao hiệu quả phục vụ.

Từ những thư viện, tủ sách nhỏ tại cơ sở đến thư viện lưu động, tủ sách cộng đồng số và không gian đọc linh hoạt, mục tiêu chung vẫn là đưa sách và tri thức đến gần hơn với người dân. Khi cơ hội tiếp cận tri thức được mở rộng ngay từ cộng đồng, văn hóa đọc có thêm điều kiện để được hình thành và duy trì bền vững.

Phát huy vị trí, vai trò của thư viện cơ sở vì thế không chỉ góp phần phát triển phong trào đọc sách mà còn tạo môi trường thuận lợi để người dân tiếp cận thông tin, bổ sung kiến thức, hình thành thói quen tự học và học tập suốt đời. Qua đó, thư viện cơ sở tiếp tục đóng góp thiết thực vào xây dựng xã hội học tập, nâng cao dân trí và làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân trong giai đoạn mới./.