Thiêng liêng trong từng nghi thức

Trong đời sống tinh thần của người Cơ Tu, núi rừng là cội nguồn của sự sống. Họ tin rằng thần núi, thần rừng, thần sông, suối luôn dõi theo và che chở cho dân làng. Vì vậy, lễ hội Tấc Ka Coong, hay còn gọi là lễ cúng thần núi, được xem như dịp trọng đại để bày tỏ lòng tri ân. Theo già làng Hồ Văn Xáp (xã A Lưới 4), Tấc Ka Coong là lễ hội để người dân Cơ Tu cúng tạ ơn thần núi, rừng, sông, suối trong phạm vi làng cai quản, đã ban tặng cho con cháu làng bản người Cơ Tu có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, sung túc đủ đầy, mùa màng bội thu, sức khỏe bình an.

Trước khi lễ hội diễn ra, già làng chủ trì cuộc họp Tri rọ (họp bàn lần thứ nhất) để bàn thời gian, lễ vật, quy mô tổ chức. Cuộc họp với có sự tham gia đông đủ của các trưởng gia đình, họ tộc. Sau đó là nghi thức A Xa A Rah đu mộp (tẩy rửa), gột sạch điều không may, trả lại sự trong lành cho buôn làng. Bởi theo quan niệm của người Cơ Tu, nếu không làm lễ tẩy rửa thì làng bản không được sạch sẽ, lễ hội sẽ không được thành công vì Dàng (trời) không chứng kiến. Tiếp đến, già làng cùng trưởng các dòng họ thực hiện lễ Tậc đu lạu (cúng sạch), dâng mâm cỗ tinh khiết lên thần linh, cầu cho lễ hội thuận lợi.

Trước khi bước vào phần lễ chính, dân làng lại họp Tri rọ (họp bàn lần hai) để phân công nhiệm vụ. Ở cuộc họp này, những người khéo tay và có kinh nghiệm sẽ được giao đảm nhận việc Tặc cọ Xi Nur (làm cây nêu) - biểu tượng của đoàn kết và cầu nối giữa con người với thần linh. Khi cây nêu hoàn thành, nghi lễ Xiẹc ca tiec choh cọ (xin đất) được tiến hành để xin phép thần làng cho chọn vị trí dựng nêu tại sân chung.

Đến ngày chính hội, lễ cúng được mở đầu bằng nghi thức Choh cọ (chôn cây nêu). Cây nêu được dựng giữa sân làng trong tiếng chiêng, tiếng trống rộn ràng, gắn với lời cầu mong cây nêu luôn vững chãi, tượng trưng cho sức mạnh và đoàn kết. Tiếp đó là Toong Ti rị (buộc trâu) - linh vật dâng lên thần núi, thần rừng; rồi Chượt Ti rị (đâm trâu) - nghi thức thể hiện tinh thần hiến dâng và lòng biết ơn với các đấng linh thiêng.

Con trâu là linh vật chính và nghi thức đâm trâu cũng là nghi thức quan trọng trong lễ hội Tấc Ka Coong. Trong nghi thức đâm trâu, theo quan niệm người Cơ Tu, nếu linh vật nằm xuống, vết lao hướng lên trời, hướng mặt vào Gươl, ôm cột nêu là điềm lành, con cháu trong làng sống đoàn kết hòa thuận, cùng chung ý chí. Nhưng nếu vết lao ụp xuống mặt đất, hướng mặt nơi khác, quay lưng cây nêu là đềm xấu, các vị Dàng, thần linh không bằng lòng, không bảo vệ che chở, con cháu làng bản sẽ gặp nhiều chuyện bất trắc, sống bất hòa. Ngày nay, nghi thức này đã được lược bỏ để phù hợp với đời sống văn minh, hiện đại.

Giữ hồn lễ hội giữa nhịp sống mới

Theo người đồng bào Cơ Tu, trong lễ cúng chín của lễ hội Tấc Ka Coong, mâm lễ được chuẩn bị công phu từ những sản vật tinh túy nhất của núi rừng: thịt trâu, heo, gà, bánh a koat, a zưh, âng co… Những chàng trai, cô gái có đức hạnh và lòng thành được chọn dâng mâm lễ lên bàn Pa Ra. Lúc này, già làng thay mặt dân làng đọc các nghi thức để báo cáo với thần linh: "Ơ Dàng! Đây là mâm cỗ lễ hội Tấc Ka Coong, đầy đủ các món ăn thức uống, thơm ngon đặc biệt, mà con cháu làng bản đã bày trên bàn Pa Ra, cao ráo sạch sẽ, xin mời thần núi, thần rừng, thần sông, suối đến thưởng thức. Tạ ơn các vị thần đã ban cho con cháu, làng bản người Cơ Tu cuộc sống bình yên, no đủ, cho con cháu trưởng thành nên người. Cầu xin các vị thần tiếp tục bảo vệ che chở và ban cho con cháu, làng bản sức khỏe, may mắn, thịnh vượng an lành, hạnh phúc".

Khi các nghi thức tại lễ cúng tế cho thần núi, thần rừng, thần sông, suối đã trọn vẹn, đủ đầy, người dân Cơ Tu cùng hòa theo tiếng chiêng, nhịp trống, vũ điệu tung tung za zá. Cùng cất lời ca tiếng hát trong tình đoàn kết bản làng "Sống chết có nhau, sướng khổ cùng nhau, no đói giúp nhau". Từng được xem tái hiện lễ hội Tấc Ka Coong, anh Nguyễn Văn Trọng (TP Huế) chia sẻ: "Lễ hội không chỉ là một nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Cơ Tu, đây còn là minh chứng sống động về mối quan hệ gắn kết, hài hòa giữa con người và thiên nhiên".

Người Cơ Tu sinh sống tại A Lưới ngày nay tự hào vì vẫn còn gìn giữ và phát huy được nhiều giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của chính dân tộc mình. Trong đó, có lễ hội Tấc Ka Coong là nét đẹp, là tinh hoa văn hóa mang giá trị nhân văn sâu sắc. Thể hiện sự gắn bó, chan hòa giữa con người Cơ Tu với vạn vật, nơi họ sinh ra, lớn lên và trưởng thành. Việc phục dựng lễ hội Tấc Ka Coong tại A Lưới không chỉ giúp du khách cảm nhận nét đẹp văn hóa Cơ Tu mà còn góp phần bảo tồn di sản phi vật thể quý giá của đồng bào dân tộc thiểu số.

Trong nhịp sống hiện đại, lễ hội như sợi dây kết nối con người Cơ Tu với cội nguồn, là biểu tượng của niềm tin và tình yêu núi rừng bất diệt. Trong thời gian tới, TP Huế sẽ tiếp tục nghiên cứu, có phương án hỗ trợ để người dân có thể đưa lễ hội này vào phục vụ du lịch cộng đồng, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương./.