Cuộc đua khốc liệt

Trong làn sóng bùng nổ của công nghệ số và các nền tảng giải trí trực tuyến, sân khấu truyền thống đang phải bước vào một cuộc cạnh tranh chưa từng có tiền lệ. Nếu trước đây, việc đến rạp xem chèo, tuồng, cải lương hay hát bội từng là thói quen văn hóa quen thuộc của nhiều gia đình, thì nay vị trí ấy dần bị thay thế bởi phim chiếu mạng, gameshow, video ngắn và hàng loạt nội dung “ăn liền” chỉ cách khán giả một cú chạm màn hình. Sự tiện lợi, nhanh gọn và đa dạng của giải trí hiện đại đang từng bước lấn át những loại hình nghệ thuật vốn đòi hỏi thời gian, không gian và sự tập trung thưởng thức.

Thực tế cho thấy, không khí đìu hiu tại nhiều nhà hát đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Tại TPHCM – nơi từng được xem là “thủ phủ” của cải lương – nhiều suất diễn ở rạp Hưng Đạo, Trần Hữu Trang chỉ lác đác vài chục khán giả, thậm chí phải phát vé mời để lấp chỗ trống. Doanh thu bán vé không đủ chi phí dàn dựng, khiến không ít đoàn xã hội hóa buộc phải ngưng hoạt động hoặc diễn cầm chừng. Nghệ sĩ phải xoay xở đủ nghề để mưu sinh, từ đóng phim, tham gia gameshow đến làm công việc tay trái.

Ở phía Bắc, chèo và tuồng cũng không nằm ngoài vòng xoáy ấy. Lực lượng khán giả chủ yếu là người trung niên, cao tuổi hoặc khách du lịch, trong khi lớp trẻ hiếm khi chủ động mua vé. Không ít vở diễn được đầu tư công phu nhưng vẫn khó kéo người xem. Sự thưa vắng khán giả khiến sân khấu rơi vào vòng luẩn quẩn: ít người xem – thiếu kinh phí – khó nâng chất lượng – càng khó hút khách.

Trong khi đó, chỉ một bộ phim trực tuyến hoặc chương trình truyền hình thực tế có thể đạt hàng triệu lượt xem trong thời gian ngắn, tạo ra độ phủ sóng vượt trội. Sự chênh lệch ấy phản ánh rõ thay đổi trong thói quen tiêu dùng văn hóa của công chúng. Giữa nhịp sống bận rộn, nhiều người ưu tiên hình thức giải trí ngắn, linh hoạt, có thể xem mọi lúc mọi nơi, thay vì dành vài giờ ngồi tại rạp.

Áp lực còn tác động trực tiếp đến nguồn nhân lực kế cận. Các trường đào tạo nghệ thuật truyền thống ghi nhận lượng thí sinh giảm dần qua từng năm. Nghệ sĩ trẻ tốt nghiệp khó sống bằng nghề, thiếu động lực gắn bó lâu dài. Nguy cơ “đứt gãy thế hệ” vì thế ngày càng hiện hữu, đe dọa sự tồn tại bền vững của nhiều loại hình.

Cuộc đua giữa sân khấu truyền thống và giải trí hiện đại vì thế không chỉ là câu chuyện thị phần khán giả, mà là thách thức sống còn đối với một phần di sản văn hóa dân tộc. Khi không gian thưởng thức bị thu hẹp, bài toán đặt ra không đơn thuần là hoài niệm quá khứ, mà là tìm cách thích nghi để những giá trị lâu đời không bị bỏ lại phía sau trong dòng chảy thời đại.

Cách nào giữ lửa di sản sân khấu trong thời đại số?

Tuy nhiên, bức tranh sân khấu truyền thống không hoàn toàn u ám. Thực tế cho thấy, khi biết thích nghi và đổi mới cách tiếp cận, nhiều đơn vị nghệ thuật vẫn tìm được hướng đi khả thi. Những năm qua, Nhà hát Múa rối Thăng Long (Hà Nội) duy trì suất diễn hằng ngày, trở thành điểm đến quen thuộc của du khách quốc tế, góp phần đưa múa rối nước trở thành sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng. Ở lĩnh vực cải lương, các vở như “Tiên Nga”, “Thái hậu Dương Vân Nga” được đầu tư dàn dựng hiện đại, kết hợp truyền thông số, tạo hiệu ứng tích cực và thu hút khán giả trẻ trở lại rạp. Nhiều nhà hát cũng chủ động đưa trích đoạn lên YouTube, TikTok, livestream hậu trường, từng bước mở rộng không gian tiếp cận công chúng.

Những tín hiệu này cho thấy, công nghệ không chỉ là thách thức mà còn có thể trở thành cơ hội. Vấn đề nằm ở cách kể lại câu chuyện truyền thống bằng hình thức mới, phù hợp thị hiếu hôm nay nhưng vẫn giữ tinh thần cốt lõi của di sản. Trong cuộc đua giải trí khốc liệt, sân khấu không thể đứng ngoài xu thế, song càng không thể đánh mất bản sắc.

Theo các chuyên gia, chìa khóa quan trọng là thay đổi cách tiếp cận khán giả. Thay vì chờ người xem đến rạp, sân khấu cần chủ động bước ra cộng đồng thông qua biểu diễn học đường, chương trình tại phố đi bộ, điểm du lịch hay lễ hội văn hóa. Những trải nghiệm trực tiếp giúp người trẻ “chạm” vào nghệ thuật, từ đó hình thành sự quan tâm tự nhiên và bền vững hơn những lời kêu gọi mang tính phong trào.

Cùng với đó, việc số hóa tư liệu, bán vé trực tuyến, quảng bá trên mạng xã hội đang mở ra kênh kết nối mới. Không ít nhà hát ghi nhận lượng khán giả trẻ tăng lên sau khi xem các video ngắn trên nền tảng số. Điều này cho thấy chỉ cần thay đổi cách truyền thông, sân khấu truyền thống hoàn toàn có thể “bắt sóng” với đời sống hiện đại.

Nghệ sĩ Tuyết Minh, Phó Chủ tịch thường trực Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam cho rằng, bảo tồn phải song hành với sáng tạo. Theo bà, di sản không thể “đóng khung trong tủ kính” mà cần được đặt trong hơi thở thời đại: “Nghệ sĩ có thể làm mới hình thức thể hiện, nhưng giá trị văn hóa cốt lõi phải được giữ gìn. Khi tác phẩm chạm đến cảm xúc đương đại, khán giả sẽ tự tìm đến”. Bà cũng nhấn mạnh vai trò của giáo dục nghệ thuật trong trường học như nền tảng lâu dài để nuôi dưỡng tình yêu di sản.

Bên cạnh nỗ lực của nghệ sĩ, sự hỗ trợ từ Nhà nước và doanh nghiệp thông qua cơ chế đặt hàng, đầu tư dàn dựng chất lượng cao hay gắn sân khấu với du lịch văn hóa cũng là yếu tố quan trọng để tạo nguồn lực bền vững.

Giữ lửa di sản, vì thế, không phải trách nhiệm của riêng ai. Khi truyền thống được làm mới đúng cách và có sự đồng hành của công chúng, sân khấu dân tộc hoàn toàn có thể tìm lại chỗ đứng, tiếp tục sống động trong đời sống văn hóa đương đại.