Tối 15/9, Innovatalk với chủ đề “Kể chuyện di sản – Từ chất liệu truyền thông đến ngôn ngữ mạng xã hội” diễn ra với sự tham gia của các diễn giả hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, sáng tạo nội dung, nghệ thuật và nền tảng số.

Chương trình do Hội Di sản Văn hóa TP.HCM và Tạp chí Vietnam Travel tổ chức, đặt ra một vấn đề ngày càng rõ trong đời sống truyền thông hiện nay: làm thế nào để những giá trị văn hóa, vốn thường gắn với tư liệu, lịch sử và những lớp nghĩa chuyên sâu, có thể bước vào thế giới video ngắn mà không bị giản lược hoặc sai lệch?

Nhấn mạnh vai trò của giáo dục trong việc bảo tồn và phát huy di sản, bà Lê Thị Thanh Thủy, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, cho rằng di sản không phải những giá trị đứng yên trong quá khứ mà hiện diện trong kiến trúc, nghệ thuật và đời sống thường nhật.

Để di sản thực sự tiếp tục sống trong xã hội đương đại, theo bà, cần có những cách kể gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Mạng xã hội vì vậy không chỉ là một kênh truyền thông mà có thể trở thành không gian để người trẻ trực tiếp khám phá, diễn giải và tham gia vào quá trình lan tỏa giá trị văn hóa.

Tuy nhiên, tốc độ lan truyền không phải thước đo duy nhất của một nội dung di sản. Một video có thể nhanh chóng tiếp cận hàng nghìn người, nhưng tri thức và chiều sâu văn hóa mới quyết định giá trị lâu dài của câu chuyện.

Từ góc nhìn báo chí, Nhà báo Nguyễn Việt Lộc, Tổng Biên tập Tạp chí Vietnam Travel, nhận định mạng xã hội đang mở ra cơ hội lớn để di sản tiếp cận công chúng theo những phương thức mới, nhất ulà khi thói quen tiếp nhận thông tin lịch sử, văn hóa của người trẻ đang thay đổi.

Nhưng cùng với cơ hội là yêu cầu về tính chính xác. Người làm nội dung có thể thay đổi cách kể, hình thức thể hiện, thậm chí sử dụng những ngôn ngữ rất mới, song cần tôn trọng bản chất và giá trị nguyên bản của chất liệu văn hóa.

Khi di sản bước vào ngôn ngữ mạng xã hội

Từ góc nhìn của người làm sáng tạo nội dung, Travel blogger Bỏng Ngô Mario (Dương Văn Dũng) cho rằng một video về văn hóa, di sản muốn tạo được sự chú ý trước hết phải có một câu chuyện đủ thật và đủ đặc biệt. Theo anh, người sáng tạo không nên chỉ dựa vào những thông tin có sẵn trên mạng mà cần chủ động tìm hiểu, kiểm chứng nguồn tư liệu trước khi xây dựng nội dung.

Anh dẫn trường hợp "Chùa Mẹ Nam Hải ở Bạc Liêu" như một bài học về rủi ro khi người làm nội dung sử dụng tư liệu trên mạng theo cách phiến diện, thiếu kiểm chứng. Một chi tiết sai trong video về văn hóa không chỉ ảnh hưởng đến người sáng tạo mà còn có thể kéo theo những phản ứng tiêu cực từ cộng đồng.

“Đúng sự thật”, vì vậy, trở thành điểm xuất phát quan trọng. Nhưng theo Travel blogger Bỏng Ngô Mario, chính xác thôi chưa đủ. Một video cần có cách kể chuyện, năng lượng và cảm xúc, để người xem không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn có lý do để quan tâm đến câu chuyện phía sau di sản.

Cách tiếp cận này cũng được đặt trong mối quan hệ với thị hiếu công chúng. Theo Bỏng Ngô Mario, người sáng tạo có thể bắt đầu từ sở thích và tâm huyết của mình, nhưng đồng thời cần quan sát đối tượng khán giả, lựa chọn đề tài có khả năng tiếp cận rộng và xây dựng nội dung đủ hấp dẫn.

“Vì sao khán giả thích một bộ phim hay một ca khúc?”, anh đặt vấn đề. Một phần bởi họ nhìn thấy chính mình trong đó. Với nội dung về di sản cũng vậy, câu chuyện văn hóa cần tìm được điểm chạm với đời sống và cảm xúc của người xem hôm nay.

Sáng tạo không có nghĩa là thay đổi bản chất di sản

Một trong những vấn đề được sinh viên quan tâm tại tọa đàm là: Khi đưa chất liệu văn hóa lên mạng xã hội, đâu là giới hạn giữa sáng tạo và sai lệch di sản? Làm thế nào để đơn giản hóa một nội dung mà không làm mất đi bản chất của nó?

Đạo diễn Trương Lê Hiếu Dân – Trưởng Ban Đối ngoại & Truyền thông, Hội Di sản Văn hóa TP.HCM cho rằng trước hết người sáng tạo phải phân tầng được nguồn thông tin và xác định ai là chủ thể, người sở hữu hoặc có thẩm quyền đối với chất liệu văn hóa mình đang khai thác. Đây là cơ sở để tránh những phản hồi tiêu cực và cũng giúp người làm nội dung hiểu rõ giới hạn sáng tạo.

Theo ông, văn hóa vốn không đứng yên. Trong quá trình phát triển, nhiều loại hình nghệ thuật từng gây tranh luận khi được kết hợp hoặc biến đổi. Những thử nghiệm như tân cổ giao duyên hay cải lương hài từng nhận nhiều phản ứng trái chiều, nhưng sau quá trình tiếp biến, một số hình thức đã trở nên gần gũi với công chúng.

Điều đó cho thấy tiếp biến là một phần của đời sống văn hóa, nhưng tiếp biến không đồng nghĩa với tùy tiện thay đổi. Người sáng tạo có thể đưa di sản đến gần công chúng bằng ngôn ngữ mới, song cần hiểu đâu là phần có thể diễn giải, đâu là giá trị cốt lõi cần được giữ gìn.

Từ trải nghiệm thực tế, Anh Nguyễn Hữu Anh – Nhà sáng lập The First Management, đồng sáng lập Double U Agency nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu trước khi sáng tạo. Anh nhắc đến trường hợp cùng tham gia một hoạt động tại Trung Quốc với nghệ sĩ Đăng Khôi, trong đó âm nhạc Việt Nam được kết hợp với những chất liệu như “Trống cơm” và dân ca Quan họ.

Theo anh, điều người sáng tạo có thể làm là giữ lại cảm hứng và tìm cách làm mới cách thể hiện, nhưng không được xâm phạm hoặc làm biến dạng bản chất của chất liệu văn hóa. Với những sai sót xuất phát từ thiếu hiểu biết, cộng đồng có thể trao đổi và tiếp nhận; nhưng khi người làm nội dung đã biết một thông tin không phù hợp mà vẫn cố tình thực hiện thiếu chỉn chu, câu chuyện lại khác.

Vì vậy, Hữu Anh cho rằng người trẻ cần dám sáng tạo, nhưng phải sáng tạo trên nền tảng hiểu biết; chủ động làm, tiếp nhận phản hồi và tiếp tục hoàn thiện thay vì e ngại đến mức không dám bắt đầu.

Công nghệ mở rộng khả năng kể chuyện

Nếu trước đây chất liệu văn hóa thường khó xuất hiện trong các định dạng thương mại ngắn, thì sự phát triển của nền tảng số đang tạo ra một không gian hoàn toàn khác.

Đạo diễn Trương Lê Hiếu Dân nhìn nhận, trước đây với một TVC 30 giây, việc đưa nhiều lớp thông tin văn hóa vào sản phẩm gần như rất khó. Những nội dung có chiều sâu thường phù hợp hơn với phim tài liệu hoặc các định dạng dài. Trong khi đó, sự phát triển của các nền tảng video ngắn mở ra khả năng chia nhỏ câu chuyện, lựa chọn từng lát cắt và tiếp cận khán giả theo nhiều cách khác nhau.

Anh Lâm Huỳnh – hiện là Quản lý cấp cao phụ trách Tăng trưởng và Phát triển đối tác tại Zalo Video, nhấn mạnh mỗi thế hệ sẽ có một cách sáng tạo khác nhau. Với người trẻ, công nghệ chính là lợi thế để thử nghiệm những phương thức kể chuyện mới. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế kiến thức.

Theo anh, người sáng tạo cần liên tục mở rộng hiểu biết để tránh những diễn giải lệch lạc. Khi có nền tảng kiến thức, người trẻ mới có thể chủ động thử nghiệm và tìm ra ngôn ngữ riêng cho nội dung văn hóa.

Đáng chú ý, Lâm Huỳnh cho rằng nền tảng số không nhất thiết bắt đầu câu chuyện bằng việc người sáng tạo phải “đoán” một thuật toán cụ thể. Giá trị cốt lõi vẫn nằm ở sự chân thật và giá trị mà nội dung mang lại cho người xem.

Từ truyền thông đến thương mại: KOL, KOC có thể trở thành cầu nối

Ở góc độ truyền thông và cộng đồng sáng tạo, Chị Trần Thị Đan Thanh (Tammy Trần) – Tổng Giám đốc MVOT Group, Chủ tịch Câu lạc bộ KOLs & KOCs Việt Nam, nhìn nhận sức mạnh của KOL, KOC không chỉ nằm ở lượng người theo dõi mà còn ở khả năng tạo dựng cộng đồng và kết nối cảm xúc.

Theo chị, khi người sáng tạo biết sử dụng video để gia tăng giá trị cho cộng đồng, ngôn ngữ truyền thông có thể từng bước trở thành ngôn ngữ thương mại. Khi nội dung chạm được cảm xúc của người xem, khả năng tiếp cận và chuyển đổi cũng có thêm cơ sở.

Từ câu chuyện trang phục áo dài, chị cho rằng những giá trị văn hóa có khả năng tiếp cận công chúng rộng hơn khi được đặt trong những ngữ cảnh gần gũi. Quan trọng là người sáng tạo không phải đi một mình. Hệ sinh thái gồm cơ quan văn hóa, doanh nghiệp, nền tảng và cộng đồng sáng tạo có thể cùng tham gia để tạo điều kiện cho những câu chuyện di sản được kể bằng ngôn ngữ phù hợp với công chúng hôm nay.

Đại diện ShopeePay, Anh Lê Phát, Trưởng Phòng Truyền thông & Thương Hiệu Ví điện tử ShopeePay - Đôi tác chiến lược toàn diện Dự án Heritage HCMC, cũng cho rằng trước đây việc tiếp cận các chuyên gia, nhân vật từng trực tiếp trải nghiệm hoặc tham gia vào một câu chuyện văn hóa là trở ngại lớn đối với người làm nội dung. Nhưng với công nghệ và mạng xã hội, việc kết nối, tìm kiếm thông tin và tiếp cận nhân vật ngày càng thuận lợi hơn.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Hải kỳ vọng thế mạnh về công nghệ của thế hệ trẻ khi kết hợp với hiểu biết về văn hóa sẽ tạo nên những cách kể mới, giúp di sản tiếp cận thêm nhiều nhóm công chúng.

Từ các trao đổi tại Innovatalk, có thể thấy câu chuyện người trẻ làm clip về di sản không đơn thuần là bài toán “làm sao để viral”. Đằng sau một video vài chục giây là quá trình lựa chọn tư liệu, xác định nguồn thông tin, nghiên cứu bối cảnh, tìm cách kể và cân bằng giữa tính sáng tạo với trách nhiệm đối với giá trị văn hóa.

Mạng xã hội có thể làm cho một câu chuyện di sản trở nên gần gũi hơn, nhưng chính người kể quyết định câu chuyện ấy sẽ được hiểu như thế nào. Khi người trẻ có đủ kiến thức để sáng tạo, đủ cởi mở để tiếp nhận phản hồi và đủ trách nhiệm với chất liệu mình sử dụng, di sản không chỉ được “đưa lên mạng xã hội” mà có cơ hội được kể lại bằng một ngôn ngữ mới, để tiếp tục sống trong đời sống đương đại.