Đưa di sản vào giảng đường

Đào tạo văn hóa, nghệ thuật là một lĩnh vực đặc thù. Ở đó, người thầy không chỉ giảng giải kiến thức qua giáo trình mà còn trực tiếp hướng dẫn người học thực hành, trải nghiệm và cảm nhận chiều sâu văn hóa của từng làn điệu, nghi lễ, hình thức diễn xướng. Với Thạc sĩ Nguyễn Văn Bách, hoạt động giảng dạy còn gắn với một trách nhiệm lớn hơn: kết nối tri thức, kinh nghiệm của các thế hệ đi trước với những người trẻ sẽ tiếp tục gìn giữ và phát huy văn hóa truyền thống.

Là người dân tộc Nùng, được đào tạo chuyên ngành Quản lý văn hóa, trong quá trình công tác, thầy Nguyễn Văn Bách thường xuyên nghiên cứu, sưu tầm và khai thác vốn văn hóa, văn nghệ dân gian, đặc biệt là di sản Then của các dân tộc Tày, Nùng, Thái. Những tư liệu tích lũy từ thực tiễn được thầy đưa vào bài giảng và các hoạt động trải nghiệm, góp phần giúp học sinh, sinh viên tiếp cận di sản trong chính không gian đào tạo chuyên môn.

Trong mỗi bài học, lý thuyết luôn được gắn với thực hành. Người học không chỉ được tìm hiểu về nguồn gốc, bối cảnh văn hóa, ý nghĩa của di sản mà còn trực tiếp luyện tập làn điệu, hình thức diễn xướng và kỹ năng biểu diễn. Qua quá trình ấy, tri thức không dừng lại trên trang sách mà được chuyển hóa thành năng lực thực hành, tình yêu đối với văn hóa truyền thống và ý thức trách nhiệm của mỗi người trẻ.

Đặt người học ở vị trí chủ thể của quá trình tiếp nhận và kế thừa, thầy Nguyễn Văn Bách luôn chú trọng khơi gợi tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh, sinh viên. Với thầy, giáo dục di sản không đơn thuần là truyền lại những gì thuộc về quá khứ, mà phải giúp người học hiểu được giá trị, có khả năng thực hành và từng bước trở thành người tiếp tục trao truyền di sản trong đời sống.

Người thầy không ngừng học hỏi và đổi mới

Song song với giảng dạy, thầy Nguyễn Văn Bách dành nhiều thời gian cho nghiên cứu khoa học và hoạt động chuyên môn. Trong giai đoạn 2022-2026, thầy đã công bố 8 cuốn sách, gồm các công trình viết chung và chủ biên; có 4 bài viết đăng trên tạp chí khoa học chuyên ngành và tham gia 6 hội thảo khoa học.

Thầy cũng phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn biên soạn, xuất bản một số đầu sách nghiên cứu về văn hóa dân gian; thường xuyên tham gia các hội thảo, tọa đàm chuyên môn do các hội văn học nghệ thuật, địa phương và đơn vị hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tổ chức. Năm 2025, cuốn sách “Hát sli slình làng dân tộc Nùng Cháo ở Lạng Sơn” của thầy được trao giải B Giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn lần thứ nhất.

Những tri thức thu nhận từ nghiên cứu và thực tiễn văn hóa cộng đồng tiếp tục được đưa trở lại giảng đường, làm phong phú nội dung đào tạo. Đồng thời, hoạt động truyền dạy của thầy không giới hạn trong phạm vi nhà trường mà còn mở rộng tới cán bộ, diễn viên và những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật.

Thầy đã tham gia giảng dạy hát Then, đàn Tính cho cán bộ, diễn viên của Trung tâm Văn hóa tỉnh Thái Nguyên và Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Việt Bắc; tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn do Liên hiệp Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên, Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên và các Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Qua đó, quá trình trao truyền tri thức và kỹ năng được nối liền từ môi trường giáo dục đến hoạt động biểu diễn và đời sống văn hóa cộng đồng.

Để những giá trị truyền thống trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ, thầy Nguyễn Văn Bách chủ động ứng dụng công nghệ vào giảng dạy. ChatGPT được sử dụng để hỗ trợ xây dựng giáo án, phát triển nội dung bài giảng; các công cụ trí tuệ nhân tạo được khai thác để tạo hình ảnh minh họa và xây dựng video. Hình ảnh, âm thanh, học liệu điện tử và các nền tảng số cũng góp phần tăng tính trực quan, sinh động cho mỗi bài học.

Tuy nhiên, công nghệ không thay thế phương thức truyền dạy truyền thống. Đây là phương tiện hỗ trợ để mở rộng không gian học tập và tạo thêm cách thức tiếp cận di sản phù hợp với môi trường giáo dục hiện đại. Trong quá trình đó, người thầy vẫn giữ vai trò lựa chọn, kiểm soát, định hướng nội dung và bảo đảm những giá trị văn hóa được truyền tải đúng đắn.

Những nỗ lực trong chuyên môn và đổi mới giảng dạy đã mang lại cho thầy nhiều ghi nhận. Năm 2024, thầy được trao danh hiệu “Nhà giáo trẻ tiêu biểu cấp Trung ương” và “Nhà giáo trẻ tiêu biểu cấp tỉnh”; được Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn tặng Bằng khen vì có thành tích xuất sắc trong hoạt động bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống các dân tộc tỉnh Lạng Sơn. Năm 2025, thầy đạt danh hiệu “Nhà giáo giỏi cấp trường năm học 2025-2026”. Trong hai năm 2024 và 2025, thầy đều được công nhận danh hiệu Chiến sĩ thi đua cấp cơ sở.

Gìn giữ di sản bằng cách tạo dựng thế hệ kế thừa

Hành trình nghề nghiệp của thầy Nguyễn Văn Bách còn gắn với nhiều hoạt động quảng bá di sản ở trong nước và quốc tế. Trong các năm 2017 và 2024, thầy phối hợp với Viện Văn hóa thế giới Paris và Hội Tinh hoa Việt Nam tổ chức chương trình trình diễn di sản Then tại Paris và Nice, Cộng hòa Pháp. Tháng 8/2026, thầy tham gia trình diễn Then tại Viêng Chăn, Lào, theo lời mời của Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam và Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Lào.

Thầy cũng thường xuyên cộng tác với Đài Truyền hình Việt Nam, Báo và Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Thái Nguyên thực hiện các chương trình, phóng sự quảng bá di sản Then và các hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Năm 2025, thầy phối hợp với Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tổ chức chương trình “Sắc Then Việt Bắc”, đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Hiện nay, với vai trò Ủy viên Ban Chấp hành Liên hiệp Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian và Ủy viên Ban Chấp hành Đoàn TNCS Hồ Chí Minh Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, thầy tiếp tục tham gia tổ chức các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn, biểu diễn văn nghệ dân gian và đồng hành cùng thế hệ trẻ.

Từ thực tiễn giảng dạy, thầy Nguyễn Văn Bách xác định bảo tồn di sản không chỉ là lưu giữ những giá trị đã có, mà quan trọng hơn là tạo dựng đội ngũ kế thừa. Một làn điệu Then chỉ có thể tiếp tục ngân vang khi có người trẻ biết hát; tiếng đàn Tính chỉ được nối dài khi có người tiếp tục học và thực hành; tri thức văn hóa chỉ thực sự được phát huy khi thế hệ sau hiểu, trân trọng và đưa những giá trị ấy vào đời sống.

Bởi vậy, quá trình đào tạo được thầy xây dựng thành một mạch nối liên tục: người thầy truyền dạy, người học tiếp nhận, thực hành, sáng tạo và dần trở thành chủ thể kế thừa. Trong mạch nối ấy, thành công của người thầy không chỉ được đo bằng thành tích cá nhân, mà còn hiện diện trong từng bước trưởng thành của học trò và sức sống của di sản giữa đời sống đương đại.

Hiệu quả của phương pháp đào tạo được thể hiện qua những kết quả cụ thể. Năm 2024, thầy trực tiếp hướng dẫn nhóm học sinh trình diễn hai trích đoạn Then gồm “Vần lẩu slặp tướng - Dâng hương đón tướng” và “Nghi lễ cấp sắc, cấp ấn cho thầy Then” tại Hội thi Diễn xướng dân gian văn hóa các dân tộc toàn quốc. Cả hai tiết mục đều giành Huy chương Vàng, được Ban Tổ chức và Hội đồng chuyên môn đánh giá cao về chất lượng nghệ thuật cũng như giá trị bảo tồn di sản.

Một dấu ấn khác trong hành trình truyền nghề của thầy là nghệ nhân Nguyễn Văn Thọ, người được thầy trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn môn đàn hát Then, đã được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm 2022 trong lĩnh vực tập quán xã hội và tín ngưỡng. Kết quả ấy cho thấy giá trị của hoạt động truyền dạy không chỉ nằm ở một khóa học hay một tiết mục biểu diễn, mà còn được thể hiện qua khả năng người học tiếp tục gắn bó, thực hành và lan tỏa những giá trị đã tiếp nhận.

Trong những ngày đầu của năm học mới, các bài giảng, giờ thực hành và hành trình khám phá tri thức lại tiếp tục. Câu chuyện của thầy Nguyễn Văn Bách cho thấy phía sau sự trưởng thành của mỗi thế hệ nghệ sĩ, nghệ nhân và cán bộ văn hóa là sự tận tâm của những nhà giáo đang ngày ngày bồi đắp tri thức, rèn luyện kỹ năng và nuôi dưỡng tình yêu đối với di sản. Chính từ quá trình truyền dạy bền bỉ ấy, những thế hệ kế thừa đang từng bước trưởng thành, góp phần gìn giữ và nối dài mạch nguồn văn hóa dân tộc./.